Gia vị giả nhãn hiệu thường lộ ở bao bì trước khi lộ ở mùi vị: túi hạt nêm có đường hàn lệch, số lô in mờ; chai nước mắm có màng co lỏng, nắp không khớp; can dầu ăn không có màng niêm, màu dầu lạ. Thấy vài dấu hiệu cùng lúc, đừng dùng tiếp, giữ lại để hỏi hãng hoặc nơi bán. Với quán ăn và bếp ăn mua số lượng lớn, chứng từ nguồn gốc theo lô là lớp bảo vệ quan trọng nhất.
Gia vị là thứ dùng hằng ngày, giá không cao, nên ít người nghĩ tới chuyện bị làm giả. Chính điều đó khiến nhóm hàng này dễ bị nhắm tới. Bài này đi theo từng món phổ biến, theo góc người mua: thấy gì thì nên nghi, thấy gì thì chưa vội kết luận, và báo ai khi cần.
Vì sao gia vị đóng gói hay bị nhái nhãn
Kẻ làm giả chọn những sản phẩm có ba đặc điểm: bán chạy, người mua trung thành với một nhãn quen, và sản phẩm thay thế rẻ hơn nhiều so với hàng thật. Hạt nêm, bột ngọt, nước mắm, dầu ăn đều đáp ứng cả ba. Một túi hạt nêm giả có thể là bột ngọt, muối, bột trộn hương liệu đóng vào bao bì in lại; một chai nước mắm giả có thể là nước muối pha màu, pha hương; dầu ăn giả có thể là dầu không rõ nguồn đóng vào can mang nhãn quen.
Đường vào bếp của hàng giả thường qua các mối hàng giá rẻ chào cho tạp hoá, quán ăn, bếp ăn tập thể. Người mua lẻ ở chợ ít khi để ý, quán ăn thì quan tâm giá vốn, và người ăn cuối cùng hoàn toàn không có cơ hội kiểm.
Rủi ro với sức khoẻ tuỳ vào thứ được đóng bên trong. Ở mức nhẹ, bạn trả tiền cho thứ không đúng như mình mua. Ở mức nặng, nguyên liệu không rõ nguồn, phụ gia ngoài danh mục cho phép, dầu đã qua sử dụng có thể ảnh hưởng tới sức khoẻ khi dùng lâu dài. Người mua không tự xét nghiệm được những thứ đó, nên cách bảo vệ thực tế là chọn nguồn mua và để ý bao bì.
Dấu hiệu theo từng món
Bảng dưới gom những điểm người mua nhìn thấy được. Không điểm nào tự nó kết luận là giả — hãng có thể đổi mẫu bao bì — nhưng là những thứ nên so với sản phẩm cùng loại mua ở kênh chính thức:
| Sản phẩm | Ở bao bì | Ở bên trong |
|---|---|---|
| Hạt nêm, bột ngọt | Đường hàn mép túi lệch, nhăn; số lô và hạn dùng mờ hoặc thiếu; màu in nhạt; túi mỏng hơn | Hạt vón cục, màu không đều, mùi hương liệu gắt, tan khác thường |
| Nước mắm | Màng co lỏng, nắp xoay dễ, vòng niêm đứt; nhãn dán lệch, bong mép; chai trầy như chai tái sử dụng | Màu lạ, vẩn đục bất thường, mùi hắc hoặc mùi hương liệu; mức nước mắm không đều giữa các chai |
| Dầu ăn | Can, chai không có màng niêm dưới nắp; nắp không có vòng niêm; số lô in tay hoặc dán tem | Màu sẫm, đục, có cặn khi ở nhiệt độ phòng; mùi khét, mùi dầu cũ |
| Nước tương, tương ớt | Chai không đồng đều, nhãn in mờ; nắp không khớp kiểu của hãng | Độ sánh, màu khác chai quen; mùi chua hoặc lên men bất thường |
Một chi tiết hữu ích: hàng thật từ dây chuyền thường đồng đều giữa các đơn vị trong cùng lô. Nếu bạn mua cả thùng mà mỗi chai một mức, mỗi túi một màu in, đó là dấu hiệu đáng ghi lại hơn bất kỳ chi tiết đơn lẻ nào.
Một số dầu ăn có thể đông, vẩn đục tự nhiên khi trời lạnh và trong lại khi ấm lên; đừng nhầm hiện tượng đó với dầu giả.
Thực phẩm đóng gói: người mua kiểm giấy tờ được tới đâu
Phần lớn thực phẩm đóng gói thông thường như gia vị thuộc diện tự công bố sản phẩm theo quy định về an toàn thực phẩm hiện hành: cơ sở sản xuất tự công bố, chịu trách nhiệm về sản phẩm, và nộp bản tự công bố cho cơ quan quản lý để lưu, đồng thời công khai thông tin. Khác với sữa cho trẻ nhỏ hay thực phẩm bảo vệ sức khoẻ, nhóm này không qua bước cơ quan nhà nước xem xét hồ sơ trước khi bán.
Với người mua, điều đó có nghĩa là thông tin đáng kiểm nhất nằm ngay trên nhãn: tên và địa chỉ cơ sở sản xuất hoặc tổ chức chịu trách nhiệm, số lô, ngày sản xuất, hạn dùng. Bạn có thể tra tên doanh nghiệp trên hệ thống thông tin đăng ký doanh nghiệp, và tra bản tự công bố khi cơ sở hoặc cơ quan quản lý có công khai.
Hàng giả mạo nhãn hiệu thường in đúng tên và địa chỉ của hãng thật, nên tra tên doanh nghiệp chủ yếu giúp loại hàng nhái thô (ghi tên na ná, địa chỉ không tồn tại). Với hàng nhái tinh vi, kênh đáng tin vẫn là hỏi chính hãng qua bộ phận chăm sóc khách hàng, gửi ảnh số lô và nơi mua.
Một điều nên biết: nhãn hàng thực phẩm nhập khẩu phải có nhãn phụ tiếng Việt. Dầu ăn, nước sốt nhập khẩu bán ở chợ mà không có nhãn phụ là hàng không đi qua kênh chính thức, dù có thể là hàng thật.
Nước mắm, dầu ăn chiết lẻ ở chợ: không phải giả, nhưng không truy được
Ở nhiều chợ, nước mắm và dầu ăn vẫn được bán xá theo can, người bán rót ra chai cho khách. Đây là cách bán truyền thống, không tự động là hàng giả. Vấn đề nằm ở hai chỗ.
Thứ nhất, nguồn gốc của hàng bán xá rất khó truy. Người bán có thể lấy từ một cơ sở sản xuất đàng hoàng, cũng có thể từ một mối hàng trôi nổi. Khi có chuyện, bạn không có nhãn, không có số lô để làm việc với ai ngoài chính người bán ở chợ.
Thứ hai, khi người bán rót hàng xá vào chai, can có in nhãn của một hãng có thật — hoặc dán nhãn của hãng lên chai tự chiết — thì đó không còn là bán xá nữa mà là gắn nhãn hiệu của người khác lên hàng không phải của họ. Việc chiết lẻ hàng mang nhãn hiệu cần sự cho phép của chủ nhãn; tự ý chiết rồi dán nhãn là dấu hiệu xâm phạm.
Lời khuyên thực tế: nếu mua hàng xá, hãy mua ở người bán quen, biết họ lấy hàng từ đâu, và chấp nhận rằng mình đang đổi khả năng truy nguồn lấy giá rẻ. Nếu muốn đúng nhãn hiệu cụ thể, mua chai, can nguyên niêm của hãng.
Quán ăn, bếp ăn mua số lượng lớn: kiểm nguồn theo lô
Với quán ăn, bếp ăn tập thể, gia vị giả không chỉ là chuyện mất tiền mà là chuyện an toàn thực phẩm cho hàng trăm người và uy tín của chính quán. Một quy trình gọn:
- Chọn nhà cung cấp là nhà phân phối hoặc đại lý có hoá đơn; hỏi họ là đại lý của hãng ở cấp nào.
- Mỗi lần nhập, lưu hoá đơn kèm ghi chú số lô của các mặt hàng chính; chụp ảnh thùng hàng khi nhận.
- Mở kiểm vài đơn vị trong mỗi thùng: niêm phong, số lô, màu in, độ đồng đều giữa các đơn vị.
- Giữ một đơn vị nguyên niêm của mỗi lô quan trọng cho tới khi dùng hết lô đó, làm mẫu đối chứng.
- Khi một mối hàng mới chào giá thấp bất thường, hỏi chứng từ và mua thử ít trước khi chuyển hẳn.
- Nhân viên bếp thấy lạ ở mùi, màu, độ sánh thì báo ngay, không dùng tiếp cho tới khi kiểm.
Hồ sơ nguồn gốc nguyên liệu theo lô cũng là thứ quán ăn cần khi bị cơ quan chức năng kiểm tra an toàn thực phẩm. Làm từ đầu thì không mất thêm bao nhiêu công.
Mẹo thử tại nhà: cái gì có ích, cái gì là truyền miệng
Có ích: so với sản phẩm cùng loại mua ở kênh chính thức. Đặt hai chai, hai túi cạnh nhau: màu in, kiểu chữ, vị trí số lô, độ đồng đều. Đây là phép so đơn giản và đáng tin nhất người mua tự làm được.
Có ích: ghi lại cảm nhận cụ thể. Mùi khác thế nào, màu khác thế nào, dùng ở món nào. Mô tả cụ thể giúp hãng hoặc cơ quan quản lý hiểu bạn đang báo điều gì.
Không đáng tin: "nước mắm thật thì lắc lên bọt lâu tan". Độ bọt phụ thuộc độ đạm, phụ gia, nhiệt độ; không phân biệt được thật giả mạo nhãn hiệu.
Không đáng tin: "dầu ăn thật bỏ tủ lạnh không đông". Nhiều loại dầu thật đông hoặc vẩn đục khi lạnh, tuỳ thành phần axit béo. Phép thử này dễ làm bạn nghi oan hàng thật.
Không đáng tin: "hạt nêm thật tan hết trong nước lạnh". Tốc độ tan phụ thuộc kích thước hạt, công thức. Hàng thật cũng có loại tan chậm.
Phát hiện rồi thì báo ai
Gia vị giả ít khi gây hậu quả tức thì, nhưng nếu không ai báo, lô hàng đó sẽ đi vào bếp của rất nhiều nhà. Những việc nên làm:
- Ngừng dùng, giữ nguyên chai, túi, can; chụp ảnh số lô, nhãn, nơi mua; giữ hoá đơn nếu có.
- Báo người bán, đề nghị đổi trả; nếu là tạp hoá quen, gợi ý họ kiểm lại nhà cung cấp.
- Gửi ảnh cho bộ phận chăm sóc khách hàng của hãng qua kênh chính thức để xác minh số lô.
- Báo lực lượng quản lý thị trường hoặc cơ quan an toàn thực phẩm địa phương khi thấy một điểm bán nhiều hàng nghi giả.
- Có người ăn phải mà bị ngộ độc: đi khám, giữ phần thực phẩm còn lại, báo cơ sở y tế và cơ quan an toàn thực phẩm.
Khi kể với người bán hay cơ quan tiếp nhận, nói đúng điều bạn thấy: "túi hạt nêm lô này đường hàn lệch, số lô không đọc được, hãng xác nhận không có lô đó". Câu mô tả cụ thể giúp việc xác minh đi nhanh, và tránh cho bạn rơi vào chuyện buộc tội khi chưa có kết luận.
Kênh tiếp nhận phản ánh cụ thể thay đổi theo địa phương — kiểm thông tin chính thức hiện hành của cơ quan đó khi báo.
Câu hỏi thường gặp
Nước mắm có cặn ở đáy chai có phải nước mắm giả không?
Không nhất thiết. Một số loại nước mắm truyền thống có thể có cặn muối hoặc kết tinh theo thời gian. Điều đáng chú ý là cặn lạ, vẩn đục bất thường kèm các dấu hiệu khác ở nắp, màng co, nhãn.
Mua dầu ăn bán theo can ở chợ có an toàn không?
Dầu bán xá không tự động là dầu giả, nhưng nguồn gốc khó truy, không có số lô, không có người chịu trách nhiệm rõ ràng. Nếu mua, nên mua ở người bán quen biết rõ nguồn; muốn chắc chắn thì mua can, chai nguyên niêm.
Thực phẩm tự công bố có được cơ quan nhà nước kiểm trước khi bán không?
Với nhóm tự công bố, cơ sở tự chịu trách nhiệm về sản phẩm và nộp bản công bố để lưu; cơ quan quản lý kiểm tra sau khi sản phẩm đã lưu thông. Vì vậy, nguồn mua và thông tin trên nhãn là phần người mua nên để ý nhất.
Quán ăn bị phát hiện dùng gia vị giả mà không biết thì sao?
Quán vẫn có trách nhiệm về an toàn thực phẩm nguyên liệu mình dùng. Hoá đơn, chứng từ nhập theo lô từ nhà cung cấp rõ ràng là căn cứ quan trọng để chứng minh ngay tình và truy ngược tới nơi bán cho quán.
Hãng nói số lô trên túi hạt nêm không phải của họ, tiếp theo làm gì?
Lưu lại xác nhận đó, giữ túi hàng, đề nghị người bán hoàn tiền và giải thích nguồn hàng. Báo quản lý thị trường nơi bán, kèm xác nhận của hãng. Hãng cũng thường tự làm việc với cơ quan chức năng khi có thông tin cụ thể.