Không có mẹo tại nhà nào phân biệt chắc chắn mật ong thật với mật ong pha đường: thả vào nước, đốt bằng giấy, xem kiến có bu, xem mật có kết tinh đều cho kết quả sai rất thường xuyên. Người mua kiểm được nhiều hơn ở phía giấy tờ và người bán: ai sản xuất, có nhãn và công bố không, người nuôi có trả lời được những câu hỏi nghề không. Khi cần chắc chắn với lượng mua lớn, chỉ phân tích ở phòng thí nghiệm mới cho câu trả lời.
Mật ong là món hay bị làm giả theo nhiều kiểu cùng lúc: pha đường, mạo danh vùng, mạo danh nguồn hoa, mạo danh nhãn của cơ sở có tiếng. Bài này tách các kiểu đó ra, vì mỗi kiểu có cách kiểm và người chịu trách nhiệm khác nhau.
"Mật ong giả" là những kiểu nào
Khi người ta nói mật ong giả, có thể là một trong bốn chuyện khác nhau. Phân biệt được giúp bạn hỏi đúng câu và báo đúng nơi:
| Kiểu | Bản chất | Người mua phát hiện được không |
|---|---|---|
| Pha trộn siro, đường | Mật thật trộn với siro đường các loại để tăng khối lượng, hoặc gần như hoàn toàn là siro tạo màu, tạo mùi | Gần như không bằng giác quan; cần phân tích phòng thí nghiệm |
| Cho ong ăn đường thay hoa | Ong được nuôi chủ yếu bằng nước đường trong thời gian lấy mật, sản phẩm khác hẳn mật từ hoa | Không bằng giác quan; một số phân tích chuyên sâu mới nhận ra |
| Mạo danh vùng, nguồn hoa | Ghi "mật rừng", mật hoa một loại cây cụ thể, mật của một vùng nổi tiếng nhưng không đúng | Khó; dựa vào giấy tờ, người bán, và tổ chức quản lý nếu tên vùng được bảo hộ |
| Giả mạo nhãn của cơ sở có tiếng | Đóng mật bất kỳ vào chai mang nhãn của một cơ sở có thật | Được phần nào: so bao bì, số lô, hỏi cơ sở đó |
Kiểu thứ nhất và thứ hai là giả về chất lượng; kiểu thứ ba là thông tin sai về nguồn gốc, có thể là xâm phạm chỉ dẫn địa lý; kiểu thứ tư là giả mạo nhãn hiệu. Trên thực tế, một lọ mật có thể dính nhiều kiểu cùng lúc.
Vì sao các mẹo thử tại nhà không đáng tin
"Thả vào nước, mật thật chìm thành sợi không tan." Mật thật và siro đặc đều nặng hơn nước và tan chậm. Độ đặc phụ thuộc lượng nước trong mật, không phải độ thật.
"Mật thật kết tinh là mật giả có đường." Ngược lại, kết tinh là hiện tượng tự nhiên ở nhiều loại mật ong, tuỳ tỷ lệ các loại đường trong mật hoa và nhiệt độ bảo quản. Mật không bao giờ kết tinh cũng không chứng minh được gì.
"Nhỏ lên giấy, mật thật không thấm." Kết quả phụ thuộc loại giấy và độ ẩm của mật. Siro đặc cũng có thể không thấm.
"Kiến không bu là mật thật." Hành vi của kiến phụ thuộc nhiều yếu tố khác. Đây là mẹo truyền miệng không có cơ sở đo lường.
"Đốt bằng bật lửa, mật thật cháy." Thứ cháy là sợi bấc hoặc giấy, và cả mật lẫn siro đều không cháy theo cách người ta tưởng. Nguy hiểm và vô ích.
"Mật thật để lâu không hỏng." Mật có độ ẩm cao vẫn có thể lên men, sủi bọt. Mật lên men không có nghĩa là mật giả, mà có thể là mật thu hoạch non hoặc bảo quản không kín.
Kiểm phần kiểm được: nhãn, giấy tờ, người bán
Bỏ mẹo sang một bên, đây là những việc người mua làm được và thật sự có giá trị:
- Đọc nhãn: mật ong đóng chai bán trên thị trường cần nhãn với tên, địa chỉ cơ sở sản xuất hoặc chịu trách nhiệm, số lô, ngày sản xuất, hạn dùng. Chai không nhãn ở chợ là hàng bạn không truy được nguồn, thật hay giả.
- Tra cơ sở sản xuất: tên doanh nghiệp, hợp tác xã, hộ kinh doanh có tồn tại không, địa chỉ có thật không. Hỏi xem sản phẩm đã tự công bố chưa.
- Hỏi những câu của nghề: trại ong ở đâu, nuôi giống ong gì, mùa này ong lấy mật hoa gì, thu hoạch tháng nào. Người nuôi thật trả lời được cụ thể; người buôn lại hàng trôi nổi thường trả lời chung chung.
- Đối chiếu lời rao với mùa: một loại "mật hoa" chỉ có trong một mùa ngắn mà quanh năm bán số lượng lớn là điều đáng hỏi.
- Với tên vùng được bảo hộ (chỉ dẫn địa lý, nhãn hiệu tập thể): hỏi tem, giấy cho phép dùng tên vùng, liên hệ tổ chức quản lý khi nghi.
- Giữ chứng từ mua: hoá đơn, tin nhắn, ảnh trang bán, đặc biệt khi mua số lượng lớn.
Không bước nào ở trên chứng minh được lọ mật là thật. Nhưng chúng giúp bạn chọn người bán đáng tin và có chỗ dựa khi lọ mật hoá ra không đúng như quảng cáo.
Chai mật mang nhãn cơ sở có tiếng: kiểm như hàng giả mạo nhãn
Khi một cơ sở nuôi ong, một hợp tác xã đã có tên tuổi, mật mang nhãn của họ được bán với giá cao hơn mặt bằng. Đó là lúc nhãn của họ bị nhái. Với kiểu giả này, người mua có lợi thế hơn hẳn so với chuyện mật pha đường, vì có một bên cụ thể để hỏi.
Cách kiểm giống như với các sản phẩm giả mạo nhãn hiệu khác. So chai, nắp, màng niêm, tem với chai mua tận nơi hoặc ở điểm bán do chính cơ sở công bố. Kiểm số lô, ngày đóng chai. Tìm danh sách đại lý, điểm bán chính thức mà cơ sở thường công khai, rồi xem nơi bạn mua có nằm trong đó không.
Rồi gửi ảnh cho cơ sở hỏi thẳng: lô này có phải của cơ sở không, điểm bán này có lấy hàng của cơ sở không. Cơ sở nuôi ong nhỏ thường trả lời nhanh, vì hàng nhái ảnh hưởng trực tiếp tới họ. Câu trả lời của họ là căn cứ để bạn đòi người bán, và là thông tin để chính cơ sở đi bảo vệ nhãn của mình.
Mua mật ong online và mật "nhà nuôi"
Mật ong bán online thường đi kèm câu chuyện: ảnh trại ong, ảnh người quay mật, lời kể về vùng rừng. Ảnh và câu chuyện không chứng minh gì về lọ mật gửi tới tay bạn — chúng có thể được chụp ở một trại khác, mùa khác, hoặc lấy từ nơi khác.
Mật "nhà nuôi", "bà con gửi xuống" bán trong nhóm quen biết cũng không ngoại lệ. Có những người nuôi ong thật bán mật thật theo cách này; cũng có những người mua mật trôi nổi về chiết chai và kể cùng một câu chuyện. Điểm khác nhau thường nằm ở chỗ người bán có trả lời được câu hỏi nghề, có chịu để bạn đến tận nơi, có nhận đổi trả không.
Với đơn hàng nhỏ, cách thực tế là mua thử ít, so với mật mua ở nơi có nguồn rõ ràng, và chỉ mua tiếp khi thấy người bán minh bạch. Với đơn hàng lớn — làm quà biếu, mua cho cửa hàng, cho cơ sở chế biến — nên yêu cầu hoá đơn, thông tin cơ sở, và cân nhắc gửi mẫu kiểm nghiệm.
Khi nhận hàng, chụp ảnh chai, nắp, nhãn; nếu thấy mật sủi bọt, có mùi chua, tách lớp bất thường thì báo ngay cho người bán bằng tin nhắn có lưu.
Kiểm nghiệm mật ong: khi nào đáng làm và làm được gì
Các phòng thí nghiệm có thể phân tích mật ong theo nhiều chỉ tiêu: độ ẩm, thành phần đường, một số chất chỉ thị cho biết mật bị đun nóng hoặc để lâu, dấu hiệu pha đường bằng các phương pháp chuyên sâu. Mỗi phương pháp phát hiện được một số kiểu pha trộn, không có phép phân tích đơn lẻ nào bắt được mọi kiểu.
Với người mua một vài lọ để dùng, chi phí kiểm nghiệm thường lớn hơn giá trị lọ mật, và kết quả chỉ nói về đúng lọ đó. Kiểm nghiệm đáng làm khi bạn mua số lượng lớn, khi bạn là cửa hàng, cơ sở chế biến cần hồ sơ chất lượng, hoặc khi có tranh chấp cần bằng chứng.
Khi gửi mẫu, chọn đơn vị kiểm nghiệm có năng lực được công nhận cho chỉ tiêu cần kiểm, hỏi trước họ phân tích được kiểu pha trộn nào, và giữ biên nhận gửi mẫu. Nếu mục đích là tranh chấp, nên tham khảo người làm nghề luật về cách lấy mẫu để kết quả không bị bên kia phản bác.
Một cách tiết kiệm cho người mua lẻ là chọn cơ sở đã có hồ sơ kiểm nghiệm sản phẩm và sẵn sàng cho xem. Đó là thông tin cơ sở đó chịu trách nhiệm, và bạn có thể hỏi số lô của phiếu kiểm nghiệm có khớp với lô mình mua không.
Khi mua phải mật ong không đúng như quảng cáo
Mật ong giả hiếm khi gây hại tức thì, nên nhiều người bỏ qua. Nhưng đây là việc người bán đưa thông tin sai về hàng hoá, và người mua có quyền đòi:
- Báo người bán bằng tin nhắn có lưu, nêu cụ thể điều không đúng (nguồn gốc, kết quả kiểm nghiệm nếu có, tình trạng mật khi nhận), đề nghị hoàn tiền.
- Nếu lọ mật mang nhãn của một cơ sở có thật, gửi ảnh cho cơ sở đó hỏi lô có phải của họ không.
- Nếu ghi tên vùng được bảo hộ, báo tổ chức quản lý chỉ dẫn địa lý hoặc chủ nhãn hiệu tập thể.
- Báo quản lý thị trường hoặc cơ quan an toàn thực phẩm khi thấy một điểm bán, một trang bán số lượng lớn mật nghi pha trộn, mạo danh.
- Nếu ăn xong có biểu hiện bất thường, đi khám và giữ lại lọ mật.
Khi báo, tả đúng điều bạn biết: "mật ghi hoa X của vùng Y, người bán không cung cấp được thông tin cơ sở, kết quả kiểm nghiệm cho thấy…". Tránh kết luận "mật giả" trước khi có căn cứ, nhất là khi đăng lên mạng.
Câu hỏi thường gặp
Mật ong kết tinh có phải đã bị pha đường không?
Không. Kết tinh là hiện tượng tự nhiên ở nhiều loại mật ong, phụ thuộc thành phần đường của mật hoa và nhiệt độ bảo quản. Có loại mật kết tinh nhanh, có loại để lâu vẫn lỏng. Kết tinh không chứng minh mật thật hay giả.
Có máy đo cầm tay nào kiểm được mật ong thật giả không?
Một số dụng cụ đo được độ ẩm hoặc độ đường, giúp đánh giá mật có bị loãng hay không. Nhưng chúng không phát hiện được pha trộn siro một cách đáng tin. Phát hiện pha trộn cần phương pháp phân tích ở phòng thí nghiệm.
Mật ong không nhãn bán ở chợ có phạm luật không?
Thực phẩm bao gói sẵn bán trên thị trường cần ghi nhãn theo quy định. Mật bán xá, chiết tại chỗ ở chợ là vùng khó kiểm soát; với người mua, rủi ro chính là không truy được nguồn và không có ai chịu trách nhiệm khi có chuyện.
Mật ong sủi bọt sau khi mở nắp là mật giả?
Sủi bọt thường là dấu hiệu mật đang lên men, có thể do độ ẩm cao, thu hoạch non hoặc bảo quản không kín. Đó là vấn đề chất lượng đáng báo người bán, nhưng chưa phải bằng chứng mật bị pha trộn.
Người bán đưa phiếu kiểm nghiệm, như vậy có đủ tin không?
Phiếu kiểm nghiệm cho biết kết quả của mẫu được gửi, không tự động đại diện cho mọi lô. Hỏi số lô, ngày lấy mẫu, đơn vị kiểm nghiệm, chỉ tiêu được kiểm. Phiếu cũ, không ghi lô, hoặc chỉ kiểm vài chỉ tiêu cơ bản thì giá trị hạn chế.
Mua mật ong làm quà biếu thì nên chọn thế nào?
Ưu tiên cơ sở có nhãn, địa chỉ rõ ràng, có hoá đơn; nếu ghi tên vùng được bảo hộ thì hỏi tem hoặc giấy cho phép. Gửi kèm thông tin cơ sở cho người nhận. Món quà có nguồn gốc rõ ràng có giá trị hơn một câu chuyện hay về rừng.