Dầu gội, sữa tắm, kem đánh răng giả thường lộ ra ở những chi tiết người mua ít để ý: nắp và vòi bơm lỏng, đường hàn đuôi tuýp lệch, số lô in mờ hoặc không có, mùi và độ đặc khác hẳn chai quen dùng. Không chi tiết nào tự nó kết luận được, nhưng vài điểm cùng lúc là đủ để bạn không mua hoặc giữ lại chai để hỏi.
Nhiều người nghĩ hàng giả chỉ nhắm vào đồ đắt tiền. Thực tế, hàng tiêu dùng giá thấp bán số lượng lớn cũng là mục tiêu, vì người mua ít kiểm, ít giữ hoá đơn, và khi thấy lạ thì thường bỏ qua cho đỡ phiền. Bài này dành cho người mua ở chợ, tạp hoá, đại lý nhỏ, và cả chủ tạp hoá muốn tránh nhập phải.
Vì sao hàng vài chục nghìn cũng bị làm giả
Một chai dầu gội giả không mang lại nhiều tiền cho kẻ làm giả, nhưng bán được hàng nghìn chai thì khác. Hàng tiêu dùng nhanh có ba đặc điểm khiến nó hấp dẫn với người làm giả: nhu cầu đều quanh năm, khách quen mua theo thói quen mà ít nhìn kỹ, và bao bì tương đối dễ bắt chước bằng máy in, máy chiết rót thông thường.
Thêm vào đó, đường đi của hàng tiêu dùng tới tạp hoá thường qua nhiều tầng đại lý, có những mối hàng trôi nổi chào giá thấp hơn nhà phân phối. Chủ tạp hoá thấy lời hơn vài nghìn mỗi chai, nhập vào, và hàng giả lẫn với hàng thật trên cùng một kệ.
Hậu quả với người dùng tuỳ sản phẩm. Sữa tắm, dầu gội giả có thể gây kích ứng da đầu, da người; kem đánh răng giả đi vào miệng, nhất là với trẻ em hay nuốt, là chuyện đáng lo hơn. Với người dùng nói chung, ít nhất là mất tiền cho một thứ không đúng như mình trả.
Kem đánh răng, dầu gội, sữa tắm ở Việt Nam đều thuộc nhóm mỹ phẩm, nghĩa là phải được công bố trước khi bán và có người chịu trách nhiệm đưa ra thị trường ghi trên nhãn. Phần tra cứu phiếu công bố áp dụng như với mỹ phẩm khác.
Dấu hiệu trên chai, tuýp, hộp
Nắp, vòi bơm. Hàng thật thường có nắp vặn khít, vòi bơm có khoá xoay và màng niêm ở miệng chai. Nắp lỏng, vòi bơm không khoá được, không có màng niêm hoặc màng niêm có dấu dán lại là điều đáng ghi.
Đường hàn đuôi tuýp. Đuôi tuýp kem đánh răng được hàn bằng máy, đường hàn thẳng, đều, thường có số lô và hạn dùng dập nổi hoặc in ở đó. Đường hàn lệch, nhăn, không có mã là dấu hiệu hàng không qua dây chuyền chuẩn.
Số lô, hạn dùng. In phun rõ, cùng kiểu với các chai cùng loại trên kệ. Không có, in bằng tem dán, hoặc in đè lên một mã khác đều đáng ngờ.
Màu in, chất liệu nhãn. Màu nhạt, lệch tông so với chai quen; nhãn giấy thay vì in trực tiếp lên chai; nhãn dán lệch, bong mép.
Bên trong. Mùi hắc hoặc nhạt hẳn, độ đặc khác thường, tách lớp, ít tạo bọt hơn hẳn so với chai cùng loại từng dùng. Hãng có thể đổi công thức, nên so với chai mua cùng thời điểm ở kênh chính thức là cách so công bằng nhất.
Thùng hàng. Với người mua theo thùng: thùng không có thông tin lô, băng keo không phải loại của nhà máy, số chai trong thùng lệch với quy cách thường thấy.
Hàng khuyến mãi, hàng "tách lô", hàng thanh lý: vùng xám
Không phải mọi chai lạ trên kệ đều là hàng giả. Có ba loại hàng thật nhưng ở trong vùng xám mà người mua nên biết.
Loại thứ nhất là hàng khuyến mại, hàng tặng kèm ghi "hàng khuyến mại không bán" bị tách ra bán lẻ. Đây thường là hàng thật, nhưng việc bán lại trái mục đích và người mua khó đòi đổi trả. Loại thứ hai là hàng thanh lý, hàng cận hạn được gom bán rẻ. Hàng thật, nhưng có thể đã quá hạn hoặc bảo quản không tốt. Loại thứ ba là hàng sản xuất cho thị trường khác, nhập không qua kênh chính thức, bao bì khác bản bán trong nước.
Hàng giả mạo nhãn hiệu hay "ẩn" trong ba loại này: người bán giải thích chai lạ là "hàng khuyến mãi", "hàng xuất khẩu dư", "hàng thanh lý kho" để khách không thắc mắc. Lời giải thích đó nghe hợp lý, nên nhiều người không hỏi tiếp.
Cách xử lý đơn giản: hàng nào bạn định dùng lâu dài cho cả nhà, đặc biệt kem đánh răng cho trẻ, hãy mua bản bán chính thức trong nước ở nơi có nguồn rõ ràng. Giá chênh vài nghìn là khoản phí bảo hiểm rất rẻ.
Tra nhanh người chịu trách nhiệm ghi trên nhãn
Mỗi chai dầu gội, sữa tắm, tuýp kem đánh răng bán hợp pháp phải ghi tên và địa chỉ tổ chức, cá nhân chịu trách nhiệm đưa sản phẩm ra thị trường. Với hàng nhập, đó thường là nhà nhập khẩu, ghi trên nhãn phụ. Đây là thông tin đáng tra nhất, vì nó cho biết ai đứng ra chịu trách nhiệm nếu sản phẩm có vấn đề.
Cách làm nhanh: chụp dòng thông tin đó, tra tên doanh nghiệp trên hệ thống thông tin đăng ký doanh nghiệp để xem có tồn tại, còn hoạt động không, địa chỉ có khớp không. Sau đó tra tên sản phẩm trên hệ thống công bố mỹ phẩm để xem doanh nghiệp đứng tên công bố có trùng với doanh nghiệp ghi trên nhãn không.
Ba tình huống hay gặp. Mọi thứ khớp: đây là sản phẩm được phép lưu thông, việc thật giả của chai cụ thể vẫn phải dựa vào các dấu hiệu khác. Doanh nghiệp trên nhãn khác doanh nghiệp đã công bố: điểm đáng ngờ mạnh, nên hỏi hãng. Không tìm thấy doanh nghiệp hoặc nhãn chỉ ghi chung chung "phân phối bởi" kèm một số điện thoại: sản phẩm gần như chắc chắn không đi qua kênh hợp pháp.
Việc này mất vài phút, phù hợp khi bạn chuẩn bị mua số lượng lớn hoặc khi đã thấy nghi. Đi chợ hằng ngày thì thói quen ở mục dưới thực tế hơn.
Thói quen mua cho chắc
Bạn không cần kiểm từng chai mỗi lần đi chợ. Vài thói quen dưới đây đủ để giảm phần lớn rủi ro:
- Chọn một vài nơi mua quen có nguồn rõ ràng cho những món dùng hằng ngày, thay vì mua chỗ nào rẻ chỗ đó.
- Giữ lại một chai, tuýp của lần mua trước làm mẫu so (có thể là vỏ rỗng), đặc biệt với loại cả nhà dùng lâu năm.
- Nhìn đáy chai, đuôi tuýp trước khi bỏ vào giỏ: có số lô, hạn dùng rõ ràng không.
- Với đơn hàng lớn hoặc mua theo thùng, lấy hoá đơn và kiểm vài chai ngay khi nhận.
- Thấy giá rẻ bất thường so với mặt bằng, hỏi người bán vì sao; câu trả lời mơ hồ là lý do để mua chỗ khác.
- Dùng thấy lạ thì ngừng, giữ lại chai, đừng đổ bỏ cho xong.
Thói quen thứ hai nghe hơi cầu kỳ, nhưng rất hiệu quả: phần lớn người mua phát hiện hàng giả nhờ so cạnh một chai thật, chứ không nhờ thuộc lòng các dấu hiệu.
Với gia đình có trẻ nhỏ, nên chọn kem đánh răng dành cho độ tuổi của trẻ, mua ở nơi có nguồn rõ ràng và cất xa tầm tay trẻ. Trẻ hay nuốt kem, nên một tuýp không rõ nguồn gốc là rủi ro lớn hơn nhiều so với chai sữa tắm của người lớn.
Nếu bạn là chủ tạp hoá
Bán phải hàng giả mạo nhãn hiệu, kể cả khi không biết, vẫn có thể khiến cửa hàng bị kiểm tra, tịch thu hàng và phải chứng minh nguồn gốc. Cách tự bảo vệ tốt nhất là chứng từ: nhập từ nhà phân phối, đại lý cấp trên có hoá đơn, lưu hoá đơn theo từng đợt nhập, ghi lại lô hàng.
Khi một mối hàng mới chào giá thấp hơn hẳn nhà phân phối quen, hãy hỏi họ là đại lý cấp mấy của hãng, xin xem giấy tờ phân phối và hoá đơn. Mối hàng không xuất được hoá đơn là mối hàng mà khi có chuyện bạn không chỉ ra được ai đã bán cho mình.
Khi khách quay lại phản ánh một chai lạ, nhận lại, so với chai cùng loại đang bày, ngừng bán lô đó nếu thấy lệch, và báo nhà cung cấp. Đó vừa là cách giữ khách, vừa là bằng chứng thiện chí của cửa hàng.
Chuyện chứng từ, hồ sơ nguồn gốc theo lô và việc làm việc với đoàn kiểm tra là cả một chủ đề riêng cho người bán hàng; ở đây chỉ nêu những việc tối thiểu.
Phát hiện rồi thì làm gì
Với một chai dầu gội vài chục nghìn, nhiều người bỏ qua. Nhưng nếu nhiều người cùng bỏ qua, hàng giả cứ thế bán tiếp. Những việc sau không tốn nhiều công:
- Mang chai lại nơi bán, đề nghị đổi hoặc trả tiền, chỉ ra điểm lệch so với chai cùng loại.
- Chụp ảnh đáy chai, số lô, nhãn, gửi cho bộ phận chăm sóc khách hàng của hãng qua kênh chính thức; hãng thường rất quan tâm tới thông tin hàng giả mạo nhãn của mình.
- Báo lực lượng quản lý thị trường nơi bán khi thấy nhiều chai lạ, hoặc nơi bán từ chối và tiếp tục bày bán.
- Nếu có kích ứng, ngừng dùng, đi khám khi cần, giữ chai và giấy tờ khám.
Khi báo, tả đúng điều bạn thấy và giữ nguyên chai. Không nên tự đăng ảnh cửa hàng kèm lời kết tội; việc kết luận hàng giả thuộc chủ nhãn và cơ quan có thẩm quyền.
Nhiều chủ tạp hoá cũng là nạn nhân của mối hàng trôi nổi. Một lời nhắc nhẹ nhàng kèm chai so sánh thường hiệu quả hơn tranh cãi: họ có lý do để kiểm lại nhà cung cấp, và bạn giữ được một nơi mua quen đáng tin hơn sau đó.
Câu hỏi thường gặp
Dầu gội ít bọt hơn chai trước có phải là hàng giả không?
Chưa chắc. Độ tạo bọt phụ thuộc công thức, độ cứng của nước, lượng dùng. Hãng cũng có thể đổi công thức theo hướng dịu nhẹ hơn. Chỉ khi kèm các điểm lệch khác ở bao bì, số lô, mùi thì mới đáng ngờ.
Kem đánh răng có phải là mỹ phẩm không?
Ở Việt Nam, kem đánh răng được quản lý trong nhóm mỹ phẩm, nên phải được công bố trước khi bán và có thông tin tổ chức chịu trách nhiệm trên nhãn. Bạn có thể tra cứu như với các mỹ phẩm khác.
Mua hàng ghi "hàng khuyến mại không bán" ở chợ có sao không?
Người mua không vi phạm, nhưng bạn khó đòi đổi trả và khó biết hàng đã được bảo quản thế nào. Lời giải thích "hàng khuyến mại" cũng hay được dùng để che hàng giả, nên vẫn nên kiểm số lô, hạn dùng.
Chủ tạp hoá có bị phạt nếu bán phải hàng giả mà không biết?
Người kinh doanh có trách nhiệm về nguồn gốc hàng mình bán. Có hoá đơn chứng từ nhập từ nhà cung cấp rõ ràng là căn cứ quan trọng để chứng minh ngay tình. Mức xử lý cụ thể tuỳ vụ việc và quy định hiện hành.
Có ứng dụng nào quét mã để biết dầu gội thật giả không?
Mã vạch chỉ là mã số thương phẩm, sao chép được, nên quét mã vạch không chứng minh thật giả. Nếu hãng có tem hoặc mã xác thực riêng, hãy dùng đúng kênh hãng công bố, không dùng trang mở ra từ mã trên chai đang nghi.
Trẻ nuốt phải kem đánh răng nghi giả thì làm sao?
Nếu trẻ có biểu hiện bất thường như nôn, đau bụng, lơ mơ, đưa trẻ đi khám ngay và mang theo tuýp kem. Không tự gây nôn cho trẻ. Giữ lại tuýp kem để xác minh sau.