Hàng giả mạo nhãn hiệu là hàng mang một nhãn hiệu trùng hoặc gần như không phân biệt được với nhãn hiệu đang được bảo hộ, dùng cho chính loại hàng đó, mà chủ nhãn không cho phép. Hàng giả về chất lượng là hàng không có công dụng, thành phần hay giá trị sử dụng như nó tự công bố, dù trên vỏ có in tên ai. Một món hàng có thể dính cả hai, chỉ dính một, và điều này quyết định bạn nên kiểm gì, báo ai và đòi gì.
Người mua thường dùng một chữ "giả" cho mọi thứ không ưng ý: kem dưỡng dùng không thấy tác dụng, sạc điện thoại nóng ran, chai nước mắm mua ở chợ có nhãn hơi lạ. Gom chung như vậy thì dễ đi nhầm đường: báo chủ nhãn về một món hàng thật nhưng kém, hoặc chỉ đòi đổi hàng trong khi món mình cầm là hàng giả mạo có thể gây hại. Bài này tách hai khái niệm theo cách người mua dùng được, không đi vào thủ tục của chủ nhãn.
Hai chữ "giả" nằm ở hai chỗ khác nhau của món hàng
Hãy hình dung một hộp sữa bột. Lớp thứ nhất là cái bạn nhìn thấy: tên nhãn, hình vẽ, màu hộp, tên công ty chịu trách nhiệm. Lớp thứ hai là cái bạn không nhìn thấy: bột bên trong có đúng thành phần và hàm lượng như hộp ghi không. Giả mạo nhãn hiệu là chuyện của lớp thứ nhất, tức là ai đó mượn cái tên mà người mua tin. Giả về chất lượng là chuyện của lớp thứ hai, tức là ruột hàng không đúng như lời hứa.
Hai lớp này tách rời nhau. Một cơ sở có thể in nhãn của người khác lên một sản phẩm mà ruột tạm dùng được; khi đó hàng vẫn là hàng giả mạo nhãn hiệu vì cái tên bị lấy trái phép. Ngược lại, một doanh nghiệp có thể bán hàng dưới đúng nhãn của mình nhưng pha loãng, thiếu hàm lượng; nhãn không giả nhưng hàng vẫn bị coi là giả về chất lượng hoặc công dụng. Trường hợp tệ nhất là cả hai cùng lúc: nhãn đi mượn, ruột cũng không ra gì.
Phân biệt như vậy không phải để chơi chữ. Nó cho bạn biết ai là người có thông tin để xác nhận. Nhãn có bị mượn hay không thì chủ nhãn hiệu là người trả lời chính xác nhất. Ruột hàng có đúng hay không thì cần kiểm nghiệm, và cơ quan quản lý chuyên ngành của nhóm hàng đó mới có thẩm quyền kết luận.
Đặt hai loại cạnh nhau
Bảng dưới so hai loại ở những điểm người mua quan tâm. Đây là cách hiểu phổ thông theo tinh thần pháp luật hiện hành; từng vụ cụ thể do cơ quan có thẩm quyền kết luận.
| Điểm so | Hàng giả mạo nhãn hiệu | Hàng giả về chất lượng, công dụng |
|---|---|---|
| Cái bị làm giả | Dấu hiệu nhận biết của chủ nhãn: tên, hình, cách trình bày | Thành phần, hàm lượng, công dụng, giá trị sử dụng |
| Ai bị xâm hại trực tiếp | Chủ nhãn hiệu và người mua bị nhầm nguồn gốc | Người mua, có khi cả sức khoẻ cộng đồng |
| Ai xác nhận nhanh nhất | Chủ nhãn hiệu hoặc nhà phân phối được uỷ quyền | Kiểm nghiệm, giám định của đơn vị có chức năng |
| Dấu hiệu bên ngoài | Có thể rất giống, chỉ lệch ở chi tiết nhỏ | Bên ngoài có thể hoàn toàn bình thường |
| Luật hay dẫn chiếu | Luật Sở hữu trí tuệ và quy định xử lý hàng giả | Quy định về chất lượng sản phẩm, xử lý hàng giả, bảo vệ người tiêu dùng |
| Tên tội hình sự liên quan | Tội xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp, tội sản xuất, buôn bán hàng giả | Tội sản xuất, buôn bán hàng giả, các tội riêng cho thực phẩm, thuốc |
Điểm đáng chú ý nhất ở dòng "dấu hiệu bên ngoài": hàng giả về chất lượng đôi khi mang bao bì thật, nhãn thật của chính nhà sản xuất. Vì vậy kiểm tem, kiểm mã chỉ trả lời được câu hỏi về nhãn, không trả lời được câu hỏi về ruột.
Khi nhãn bị mượn: những gì người mua thường gặp
Tên giống hệt, chất liệu in khác. Hàng giả mạo nhãn hiệu thường cố giống tối đa ở những gì người mua nhìn lướt: tên, màu chủ đạo, hình minh hoạ. Chỗ lệch hay nằm ở chất lượng in, độ sắc của nét chữ nhỏ, lớp phủ bóng, đường dán hộp. Nhưng hàng thật cũng đổi bao bì theo đợt, nên lệch so với hộp cũ trong tủ nhà bạn chưa đủ để kết luận.
Tên công ty chịu trách nhiệm không tra ra. Nhãn hàng hoá bắt buộc ghi tổ chức, cá nhân chịu trách nhiệm. Hàng mượn nhãn đôi khi chép nguyên thông tin của chủ nhãn thật, đôi khi ghi một tên na ná hoặc địa chỉ mơ hồ. Đối chiếu tên đó với thông tin chủ nhãn công bố là một bước rẻ mà hiệu quả.
Kênh bán không nằm trong hệ thống của chủ nhãn. Nhiều chủ nhãn công bố danh sách nhà phân phối hoặc gian hàng chính thức. Mua ngoài danh sách không có nghĩa là mua hàng giả, nhưng khi có nghi ngờ thì đây là câu hỏi đầu tiên chủ nhãn sẽ hỏi bạn.
Ruột có khi vẫn dùng được. Đây là bẫy tâm lý. Người mua thấy "dùng cũng được" nên nghĩ không sao. Về pháp lý, hàng mang nhãn bị mượn trái phép vẫn là hàng giả mạo nhãn hiệu; về an toàn, không ai kiểm soát lô sau sẽ giống lô trước.
Khi ruột không đúng: dấu hiệu ở chính trải nghiệm dùng
Công dụng lệch hẳn so với cùng sản phẩm mua ở kênh chính hãng. Một lọ kem chống nắng không có mùi quen, kết cấu loãng như nước, hay một cuộn băng keo điện không dính ở nhiệt độ bình thường. Cảm nhận cá nhân không phải bằng chứng, nhưng là lý do chính đáng để giữ lại phần còn thừa và đi tiếp các bước kiểm.
Thông số tự công bố không khớp với thực tế đo được. Với đồ điện, sạc, pin, người mua đôi khi tự đo được dung lượng hay công suất bằng dụng cụ phổ thông. Số đo lệch nhiều là dấu hiệu, nhưng muốn dùng làm căn cứ đòi bồi thường thì thường cần đơn vị kiểm định có chức năng.
Phản ứng bất thường khi dùng. Với thực phẩm, mỹ phẩm, thuốc, sữa: thấy triệu chứng lạ thì việc đầu tiên là ngừng dùng và đi khám, mang theo sản phẩm. Đừng tự chẩn đoán, đừng chờ xác minh thật giả xong mới đi khám.
Nhãn thật, ruột giả cũng tồn tại. Có những vụ việc hàng giả về chất lượng được đóng trong bao bì của chính cơ sở sản xuất có đăng ký. Khi đó kiểm tem, kiểm mã đều cho kết quả bình thường. Chỉ kiểm nghiệm mới trả lời được.
Nhầm hai loại thì bạn mất gì
Gọi sai tên không làm bạn mất quyền, nhưng có thể làm bạn đi vòng, mất thời gian và mất bằng chứng. Những tình huống hay gặp:
- Đem hàng nghi giả về chất lượng đi hỏi chủ nhãn, được trả lời "đúng là hàng của chúng tôi" rồi bỏ cuộc, trong khi vấn đề nằm ở lô sản xuất hoặc khâu bảo quản.
- Chỉ đòi người bán đổi món mới cho xong, trong khi món đang cầm là hàng giả mạo nhãn hiệu; đổi xong thì mất mẫu, cơ quan quản lý không còn gì để lần.
- Vứt bỏ phần còn lại sau khi thấy phản ứng lạ, đến lúc cần kiểm nghiệm thì không còn mẫu.
- Đăng ảnh lên mạng xã hội kèm câu "hàng giả" khi chưa có xác nhận, sau đó chủ nhãn khẳng định là hàng thật, người đăng rơi vào thế phải đính chính.
- Gửi phản ánh cho một cơ quan không phụ trách nhóm hàng đó, rồi nghĩ rằng "báo rồi mà không ai xử lý".
Mỗi tình huống trên đều tránh được nếu ngay từ đầu bạn tự hỏi: điều mình nghi là cái tên hay cái ruột, hay cả hai. Câu trả lời tạm thời cũng đủ để chọn đúng người hỏi trước.
Trình tự gợi ý khi nghi ngờ một món hàng
Trình tự dưới đây dùng được cho hầu hết nhóm hàng tiêu dùng. Nhóm hàng có quy định riêng như thuốc, thực phẩm, thiết bị điện thì cần thêm các bước tra cứu chuyên ngành.
- Giữ nguyên trạng: hộp, vỏ, tem, phần sản phẩm còn lại, hoá đơn hoặc tin nhắn đặt hàng. Không bóc thêm, không đổ bỏ.
- Chụp ảnh rõ các mặt bao bì, số lô, ngày sản xuất, hạn dùng, tem, mã; ghi lại nơi mua, ngày mua, giá mua.
- Tự hỏi điều mình nghi là nhãn hay ruột. Nghi nhãn thì đối chiếu với thông tin chính thức của chủ nhãn; nghi ruột thì ghi rõ dấu hiệu khi dùng.
- Liên hệ chủ nhãn qua kênh họ công bố trên bao bì hoặc trang chính thức, mô tả khách quan, gửi ảnh, hỏi họ có xác nhận được không.
- Nếu có dấu hiệu gây hại sức khoẻ hoặc tài sản, ưu tiên xử lý hậu quả trước (đi khám, ngắt điện), sau đó mới tính chuyện đòi quyền lợi.
- Yêu cầu người bán giải quyết, đồng thời cân nhắc phản ánh với cơ quan quản lý khi có cơ sở cho thấy hàng giả được bán ra thị trường.
Phần đòi quyền lợi và phản ánh có các bài riêng trên trang. Ở bước này, điều quan trọng nhất là đừng để mất mẫu và đừng kết luận thay cơ quan có thẩm quyền.
Luật nhìn hai loại này ra sao, ở mức người mua cần biết
Luật Sở hữu trí tuệ (ban hành năm 2005, sửa đổi các năm 2009, 2019, 2022) dùng khái niệm hàng hoá giả mạo nhãn hiệu cho trường hợp nhãn trùng hoặc khó phân biệt với nhãn được bảo hộ, gắn lên chính mặt hàng được bảo hộ, mà không được phép. Các quy định về xử lý vi phạm trong thương mại thì liệt kê nhiều dạng hàng giả rộng hơn: giả về nội dung, về công dụng, giả mạo tên hay địa chỉ thương nhân, tem nhãn bao bì giả. Mức xử phạt cụ thể thay đổi theo văn bản hiện hành, bạn nên đối chiếu trên cổng thông tin chính thức khi cần.
Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023, có hiệu lực từ 1/7/2024, là chỗ dựa chính của người mua: quyền được thông tin trung thực, quyền được bảo đảm an toàn, quyền yêu cầu bồi thường khi hàng hoá có khuyết tật gây thiệt hại. Luật này không đòi bạn phải tự chứng minh được "đây là hàng giả mạo nhãn hiệu" theo nghĩa sở hữu trí tuệ mới được bảo vệ; thông tin sai lệch về nguồn gốc, chất lượng đã là căn cứ để yêu cầu người bán giải quyết.
Ở tầng hình sự, Bộ luật Hình sự có tội sản xuất, buôn bán hàng giả, các tội riêng khi hàng giả là lương thực, thực phẩm, thuốc chữa bệnh, và tội xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp. Những tội này nhắm vào người làm và người buôn, không nhắm vào người tiêu dùng mua để dùng. Khi vụ việc có dấu hiệu nghiêm trọng, việc của bạn là cung cấp thông tin và mẫu hàng cho cơ quan điều tra, không tự điều tra.
Câu hỏi thường gặp
Hàng mang nhãn giả nhưng dùng vẫn tốt thì có còn là hàng giả không?
Vẫn là hàng giả mạo nhãn hiệu nếu nhãn bị dùng trái phép. Chất lượng ruột tốt hay xấu là câu hỏi khác. Hơn nữa không ai kiểm soát lô hàng sau sẽ giống lô bạn đã dùng, nên không nên coi trải nghiệm một lần là bảo đảm.
Hàng chính hãng mà kém chất lượng có gọi là hàng giả được không?
Không phải mọi hàng kém đều là hàng giả. Hàng lỗi, hàng hỏng do bảo quản, hàng không đạt một chỉ tiêu nhỏ thường được xử lý như hàng kém chất lượng hoặc hàng có khuyết tật. Chỉ khi công dụng, thành phần sai lệch nghiêm trọng so với công bố thì mới có thể bị coi là hàng giả về chất lượng, và việc này do cơ quan có thẩm quyền kết luận.
Ai có quyền kết luận một món hàng là hàng giả?
Người mua chỉ nghi ngờ và cung cấp thông tin. Chủ nhãn hiệu xác nhận được nhãn có phải của họ không. Kết luận chính thức trong một vụ việc thuộc về cơ quan có thẩm quyền như quản lý thị trường, công an, thanh tra chuyên ngành, dựa trên giám định hoặc kiểm nghiệm khi cần.
Tem chống giả kiểm ra là thật thì hàng có chắc thật không?
Không chắc. Tem chỉ cho biết lớp nhận diện mà chủ nhãn gắn lên. Tem có thể bị bóc từ hàng thật dán sang hàng khác, và với hàng giả về chất lượng thì có khi cả bao bì lẫn tem đều là của nhà sản xuất. Tem thật là một tín hiệu tốt, không phải kết luận cuối.
Nghi hàng giả gây hại sức khoẻ thì nên làm gì trước?
Ngừng dùng, đi khám và mang theo sản phẩm còn lại cùng bao bì. Giữ hoá đơn, tin nhắn mua bán. Sau khi sức khoẻ đã được xử lý mới tính đến việc yêu cầu người bán, chủ nhãn hay cơ quan quản lý vào cuộc. Không nên tự thử lại để kiểm chứng.
Có cần biết luật sở hữu trí tuệ mới đòi được quyền lợi không?
Không cần. Với người tiêu dùng, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng là chỗ dựa gần nhất: bạn có quyền được thông tin đúng về nguồn gốc và chất lượng. Phần sở hữu trí tuệ chủ yếu là việc của chủ nhãn hiệu và cơ quan xử lý vi phạm.