Hàng "nhái" mà người mua hay nói thực ra gồm nhiều loại: nhãn đổi một hai chữ cho na ná, bao bì bắt chước màu sắc và bố cục, sản phẩm có hình dáng giống một mẫu đang được bảo hộ, hoặc chỉ đơn giản là cùng kiểu thông dụng ai cũng làm. Chỉ một số trong đó là hàng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Ranh giới nằm ở chỗ người tiêu dùng bình thường có bị nhầm về nguồn gốc hay không, và quyền của chủ nhãn có đang được bảo hộ hay không.
Với người mua, câu hỏi thực tế không phải là "nhà sản xuất này có bị phạt không" mà là "mình có đang bị đánh lừa không, và nếu có thì đòi ai". Bài đi qua các dạng nhái thường gặp ở chợ, ở tạp hoá, trên mạng, và cách tự nhìn ra mình đang cầm loại nào.
Nhái khác giả mạo ở chỗ nào
Hàng giả mạo nhãn hiệu cố làm cho người mua tin rằng đây chính là hàng của chủ nhãn: dùng y nguyên tên, y nguyên cách trình bày. Hàng nhái thì đi đường vòng: đổi một chữ cái, thêm một tiền tố, đảo thứ tự, giữ nguyên màu và bố cục bao bì để người mua liếc qua là tưởng quen. Về mặt cảm nhận, cả hai đều nhắm vào thói quen nhìn lướt của người mua; về mặt pháp lý, chúng được xếp ở mức khác nhau.
Luật Sở hữu trí tuệ coi việc dùng dấu hiệu trùng hoặc tương tự nhãn hiệu được bảo hộ, cho hàng hoá trùng hoặc tương tự, đến mức có khả năng gây nhầm lẫn về nguồn gốc, là hành vi xâm phạm quyền. Như vậy, nhãn na ná vẫn có thể là xâm phạm nếu đủ yếu tố gây nhầm lẫn. Còn khái niệm hàng giả mạo nhãn hiệu thì hẹp hơn, dành cho trường hợp trùng hoặc gần như không phân biệt được.
Sự khác biệt này kéo theo khác biệt về cách xử lý. Hàng giả mạo nhãn hiệu có thể bị xử lý theo hướng hàng giả, kể cả hình sự khi đủ yếu tố. Hàng xâm phạm kiểu nhái thường đi theo đường hành chính hoặc dân sự do chủ nhãn khởi động. Người mua không cần tự phân loại chính xác, nhưng hiểu điều này giúp bạn không ngạc nhiên khi thấy một mặt hàng nhái vẫn bày bán khá lâu.
Các dạng nhái thường gặp và mức rủi ro với người mua
Bảng dưới mô tả dạng nhái theo những gì người mua nhìn thấy, kèm ghi chú về rủi ro thực tế. Ví dụ tên nhãn đều là giả định.
| Dạng | Ví dụ giả định | Có thể là xâm phạm khi | Rủi ro thực tế với người mua |
|---|---|---|---|
| Đổi chữ cái, thêm bớt dấu | Nhãn "Hạt Mơ" thành "Hạt Mờ" | Hai tên đọc, nhìn gần như nhau, cùng loại hàng | Mua nhầm vì nhìn lướt, khó đòi khi đã biết tên khác |
| Giữ màu, bố cục bao bì | Hộp cùng nền đỏ, cùng vị trí hình, tên khác hẳn | Tổng thể trình bày gây nhầm về nguồn gốc | Nhầm ở kệ hàng, nhất là người lớn tuổi, trẻ em |
| Thêm tiền tố, hậu tố | "Hạt Mơ Gold", "Hạt Mơ Việt" do người khác làm | Phần chính trùng nhãn được bảo hộ | Tưởng là dòng mới của hãng |
| Hình dáng sản phẩm giống | Chai dáng giống hệt chai của một hãng | Hình dáng đó được bảo hộ kiểu dáng công nghiệp hoặc là nhãn hiệu ba chiều | Khó nhận ra nhất khi nhìn từ xa |
| Kiểu dáng thông dụng | Dép xỏ ngón, ly thuỷ tinh trụ tròn | Thường không, vì không ai độc quyền dáng phổ biến | Gần như không có, miễn là không gắn tên người khác |
Dòng cuối quan trọng không kém các dòng trên: không phải món nào trông giống món nổi tiếng cũng là hàng nhái phạm luật. Nhiều thiết kế đã thành phổ biến, hoặc chưa bao giờ được đăng ký bảo hộ.
Bốn câu tự hỏi khi cầm một món "trông quen quen"
Tên trên bao bì có đúng là tên mình định mua không? Đọc chậm từng chữ, kể cả chữ nhỏ cạnh tên lớn. Nhiều hàng nhái để tên chính khác hẳn nhưng in nhỏ, còn một từ phụ giống nhãn nổi tiếng thì in to. Đọc kỹ một lần đỡ được phần lớn trường hợp mua nhầm.
Tổ chức chịu trách nhiệm là ai? Hàng nhái thường ghi tên một cơ sở khác hẳn chủ nhãn nổi tiếng. Điều đó không sai luật về nhãn hàng hoá, nhưng cho bạn biết ngay đây không phải hàng của hãng mình nghĩ. Đây cũng là chỗ khác với hàng giả mạo, vốn hay chép cả tên công ty của chủ nhãn.
Giá có lệch nhiều so với hàng mình quen mua không? Hàng nhái thường rẻ hơn rõ rệt. Giá rẻ không chứng minh gì, nhưng kết hợp với tên na ná thì gần như chắc bạn đang cầm một sản phẩm khác, dù nó có thể hợp pháp.
Mình có thật sự bị nhầm không, hay chỉ thấy giống? Nếu bạn đã đọc rõ tên khác, biết là của cơ sở khác, và vẫn mua vì giá hợp lý, thì về phía người tiêu dùng không có gì bị lừa. Câu chuyện vi phạm, nếu có, là giữa chủ nhãn và người làm nhái.
Mua nhầm hàng nhái rồi thì đòi được gì
Quyền của người tiêu dùng gắn với việc bạn có được thông tin trung thực hay không. Nếu người bán nói đây là hàng của hãng nổi tiếng, tư vấn sai, hoặc trưng bày lẫn lộn khiến bạn mua nhầm, bạn có căn cứ yêu cầu đổi, trả theo Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023. Nếu người bán không nói gì sai và bao bì ghi rõ tên khác, việc đòi trả hàng phụ thuộc chính sách của cửa hàng, giống như mua nhầm bất kỳ món nào.
Vì thế lời nói của người bán là bằng chứng quan trọng. Mua trực tuyến thì giữ lại tin nhắn, ảnh mô tả trong tin đăng, đoạn livestream nếu có. Mua tại chỗ thì ghi lại ngay sau khi mua những gì người bán nói, càng sớm càng chính xác. Nếu mô tả đăng bán dùng tên của hãng nổi tiếng mà hàng giao là hàng nhái, đó là dấu hiệu thông tin sai lệch khá rõ.
Còn chuyện xử lý người làm hàng nhái thì người mua không phải là bên khởi động chính. Bạn có thể báo cho chủ nhãn biết mình thấy sản phẩm na ná ở đâu, kèm ảnh. Chủ nhãn sẽ tự quyết định có theo đuổi hay không, vì họ mới biết nhãn của mình được bảo hộ đến đâu. Với chủ nhãn nhỏ đang bị nhái, trang có bài riêng hướng dẫn những bước đầu tiên.
Những trường hợp trông giống nhái nhưng thường hợp pháp
Để không phản ánh oan và không tự làm khó mình, nên biết các trường hợp sau thường không bị coi là xâm phạm, trừ khi có tình tiết riêng:
- Hàng nhãn riêng của siêu thị, chuỗi bán lẻ có bao bì cùng tông màu với sản phẩm dẫn đầu nhưng tên và tổ chức chịu trách nhiệm ghi rõ ràng, khác hẳn.
- Sản phẩm dùng tên mô tả chung như "nước mắm cá cơm", "kem dưỡng ẩm" mà hãng lớn cũng dùng; không ai độc quyền từ mô tả thông dụng.
- Kiểu dáng đã phổ biến từ lâu hoặc chỉ do chức năng quyết định, như nắp vặn, chai trụ tròn.
- Phụ kiện ghi rõ "dùng cho" một dòng máy của hãng khác, nếu chỉ nêu để mô tả tính tương thích và không trình bày như hàng của hãng đó.
- Nhãn hiệu của chủ nhãn chưa được bảo hộ tại Việt Nam; khi đó vấn đề có thể nằm ở cạnh tranh không lành mạnh chứ chưa chắc là xâm phạm nhãn hiệu.
Những ranh giới này đều có ngoại lệ. Bạn không cần phân xử, chỉ cần biết rằng "trông giống" chưa đủ để gọi là hàng phạm luật, nhất là trước khi đăng lên mạng.
Nhóm người mua dễ bị hàng nhái đánh lừa nhất
Người lớn tuổi mua theo màu hộp quen thuộc, trẻ em được nhờ đi chợ mua "loại hộp xanh", người mới chuyển đến nơi ở mới chưa quen hàng địa phương, và người mua qua ảnh nhỏ trên điện thoại. Nhà sản xuất hàng nhái biết rõ điều đó nên đầu tư vào màu và bố cục hơn là vào tên. Nếu trong nhà có người hay mua giúp, hãy dặn họ tên chính xác chứ không chỉ màu hộp.
Ở các chợ nông thôn và tạp hoá nhỏ, chủ quán cũng có thể không phân biệt được vì nhập từ đầu mối. Họ không nhất thiết có ý lừa. Nói chuyện thẳng thắn, hỏi xem quán có loại đúng tên không, thường giải quyết nhanh hơn là tranh cãi. Với những món liên quan đến sức khoẻ như sữa cho trẻ, thuốc, mỹ phẩm bôi lên da, hãy ưu tiên kênh có nguồn gốc rõ ràng.
Trên mạng, rủi ro lớn nhất là ảnh minh hoạ dùng hàng thật, hàng giao là hàng nhái. Đây là chỗ bằng chứng mô tả đăng bán phát huy tác dụng. Chụp màn hình trang sản phẩm trước khi đặt, kể cả phần tên người bán và mô tả, là một thói quen rẻ mà hữu ích.
Nhái kiểu dáng: loại khó nhận ra nhất và khó kết luận nhất
Với nhãn chữ, người mua đọc kỹ là thấy khác. Với hình dáng sản phẩm thì không có gì để đọc: một chiếc mũ bảo hiểm, một bình giữ nhiệt, một đôi giày có dáng y hệt mẫu bán chạy, gắn một cái tên lạ hoặc không gắn tên nào. Pháp luật sở hữu trí tuệ bảo hộ hình dáng bên ngoài của sản phẩm dưới dạng kiểu dáng công nghiệp khi được đăng ký và cấp văn bằng, và trong một số trường hợp hình dáng còn được đăng ký như nhãn hiệu ba chiều. Không đăng ký thì thường không có độc quyền về dáng.
Vì vậy cùng là "nhái dáng" nhưng có món phạm luật, có món không, và người mua gần như không thể tự biết từ bên ngoài. Điều người mua làm được là tách hai câu hỏi: món này có mang tên, logo của hãng nào khác không, và người bán có giới thiệu nó là hàng của hãng đó không. Nếu cả hai câu đều "không", bạn đang mua một sản phẩm khác dáng giống, chất lượng phải tự tìm hiểu riêng. Nếu một trong hai câu là "có", đó là chỗ đáng giữ bằng chứng.
Với hàng liên quan an toàn như mũ bảo hiểm, ổ cắm, đồ chơi trẻ em, dáng giống không nói lên gì về độ an toàn. Nhóm này thường phải có dấu hợp quy; phần kiểm dấu và kiểm theo nhóm hàng có ở các bài khác trên trang.
Câu hỏi thường gặp
Mua hàng nhái để dùng có vi phạm pháp luật không?
Người tiêu dùng mua hàng nhái để dùng cho bản thân nhìn chung không phải là đối tượng bị xử lý vì xâm phạm nhãn hiệu. Các chế tài nhắm vào người sản xuất, buôn bán. Nhưng mua số lượng lớn để bán lại là chuyện khác, có trách nhiệm của người kinh doanh.
Làm sao biết một nhãn có đang được bảo hộ ở Việt Nam?
Thông tin văn bằng nhãn hiệu được công bố qua cơ sở dữ liệu của Cục Sở hữu trí tuệ. Người mua bình thường ít khi cần tra đến mức đó; nếu cần, có thể hỏi chủ nhãn. Phần tra cứu và theo dõi văn bằng có ở các trang chuyên về đăng ký nhãn hiệu.
Hàng nhái có nguy hiểm hơn hàng thật không?
Không nhất thiết. Một sản phẩm khác tên có thể được sản xuất đàng hoàng, có công bố chất lượng riêng. Nguy hiểm nằm ở chỗ người mua tưởng mình mua sản phẩm A trong khi thực tế là sản phẩm B mà mình chưa tìm hiểu, nhất là với đồ ăn uống và đồ bôi lên da.
Người bán nói "hàng y chang hãng mà rẻ hơn" thì sao?
Câu đó thừa nhận đây không phải hàng của hãng. Nếu bạn vẫn mua thì đã biết rõ mình mua gì. Nếu sản phẩm lại mang đúng tên hãng thì nó có thể là hàng giả mạo, khi đó bạn nên cân nhắc không mua và có thể phản ánh.
Có nên đăng ảnh hàng nhái lên mạng để cảnh báo người khác không?
Có thể chia sẻ trải nghiệm của mình một cách khách quan, nhưng tránh kết luận "hàng giả" hay nêu tên người bán khi chưa có xác nhận. Báo cho chủ nhãn và cơ quan quản lý là cách an toàn hơn, vì kết luận sai có thể khiến người đăng gặp rắc rối.