Tem bảy màu (hologram) và tem vỡ là hai loại tem chống giả người Việt gặp nhiều nhất trên mỹ phẩm, thực phẩm chức năng, phụ tùng, đồ điện. Tem bảy màu đổi màu và hình khi nghiêng dưới ánh sáng; tem vỡ làm từ lớp giấy hoặc màng rất giòn, bóc ra là vụn thành mảnh nhỏ. Cả hai đều nhằm một việc: khiến việc sao chép hoặc chuyển tem từ hộp này sang hộp khác khó hơn và dễ lộ hơn.
Người mua thường hỏi: nhìn tem thế nào để biết thật. Câu trả lời trung thực là mắt thường chỉ phát hiện được tem in sao chép kém hoặc tem bị can thiệp; tem sao chép tốt thì cần chủ nhãn hoặc thiết bị chuyên dụng. Bài này hướng dẫn những gì bạn quan sát được tại nhà hoặc tại quầy, cách chụp lại, và vì sao một chi tiết khác lạ chưa đủ để kết luận.
Tem bảy màu và tem vỡ hoạt động thế nào
Tem bảy màu dùng cấu trúc vi mô trên bề mặt để bẻ ánh sáng, nên khi nghiêng tem bạn thấy dải màu chạy, hình nổi lên chìm xuống, có loại hiện hình khác nhau ở các góc. Tem chất lượng cao có thể có chữ siêu nhỏ phải soi kính lúp mới đọc được, hoặc hình ẩn chỉ hiện dưới ánh đèn đặc biệt. Bản sao chép bằng cách in màu ánh kim thường chỉ lấp lánh đều, không có chuyển động hình rõ rệt.
Tem vỡ không dựa vào hình ảnh mà dựa vào chất liệu. Lớp nền rất mỏng và giòn, keo bám mạnh hơn độ bền của chính tem, nên khi ai đó cố bóc, tem rách thành nhiều mảnh thay vì nhấc lên nguyên vẹn. Một biến thể hay gặp là tem để lại hoa văn: bóc ra thì trên bề mặt hộp còn in lại một lớp hoa văn hoặc chữ báo đã bị mở, còn tem thì không dán lại phẳng được.
Nhiều chủ nhãn kết hợp cả hai: tem bảy màu dán trên chất liệu giòn, đặt ở vị trí niêm phong nắp hộp. Như vậy tem vừa khó sao chép về hình ảnh, vừa không thể chuyển sang hộp khác. Khi quan sát, bạn nên nhớ tem có hai việc: chứng minh nguồn gốc và chứng minh hộp chưa bị mở. Việc thứ hai người mua tự kiểm tốt hơn việc thứ nhất.
Cách quan sát tem tại nhà hoặc tại quầy
Bạn không cần dụng cụ đặc biệt. Một nguồn sáng rõ, đèn pin điện thoại, và nếu có thì một chiếc kính lúp nhỏ là đủ cho các bước dưới đây.
- Đặt hộp dưới ánh sáng trắng, nghiêng từ từ theo hai chiều. Quan sát xem màu và hình có thay đổi theo góc nghiêng, hay chỉ lấp lánh đồng đều.
- Dùng đèn pin điện thoại chiếu xiên vào tem. Tem quang học thật thường cho phản xạ có cấu trúc, các vùng sáng tối rõ; bản in ánh kim thường sáng đều một mảng.
- Nhìn mép tem: mép có bị nhấc, có vệt keo thừa, có nếp gấp, có vết dao cắt quanh tem không.
- Nhìn vị trí: tem có nằm vắt qua khe mở nắp, khe niêm phong như thường thấy ở hàng cùng loại, hay nằm ở chỗ không niêm phong gì.
- Nếu có kính lúp, soi các vùng có chữ hoặc nét nhỏ. Nét đứt, nhoè, răng cưa có thể là dấu hiệu in lại, nhưng chỉ có ý nghĩa khi so với tem của hàng chắc chắn mua từ kênh chính hãng.
- Chụp ảnh tem ở hai ba góc nghiêng khác nhau, kèm một ảnh toàn cảnh hộp. Ảnh tĩnh không thể hiện hết hiệu ứng, nên quay thêm một đoạn video ngắn khi nghiêng tem.
Những bước trên không phá huỷ gì. Nếu chưa chắc, dừng ở đây và hỏi người bán hoặc chủ nhãn, đừng thử bóc tem để kiểm độ giòn.
Dấu hiệu đáng ngờ, nhưng chưa phải kết luận
Tem chỉ lấp lánh, không đổi hình khi nghiêng. Có thể là bản in màu ánh kim. Tuy vậy, một số loại tem thật có hiệu ứng nhẹ, khó thấy dưới đèn vàng hoặc ánh sáng yếu. Thử lại dưới ánh sáng ban ngày trước khi nghĩ thêm.
Tem bong mép, nhăn, có keo thừa. Tem có thể đã bị bóc ra dán lại, hoặc bị dán ẩu trong quá trình đóng gói lại. Đây là dấu hiệu về tình trạng niêm phong, đáng chụp lại và hỏi người bán ngay.
Tem nằm sai vị trí so với hàng cùng loại. Chủ nhãn thường dán tem ở vị trí cố định. Tem nằm ở chỗ khác có thể do đổi mẫu, do lô khác, hoặc do bao bì không phải của chủ nhãn. Chỉ so được khi bạn có hàng chắc chắn chính hãng để đối chiếu.
Màu tem, hình trên tem khác lần mua trước. Chủ nhãn đổi mẫu tem định kỳ, chính để gây khó cho người sao chép. Khác mẫu không phải bằng chứng hàng giả; hãy hỏi chủ nhãn mẫu tem hiện hành của lô có số lô in trên hộp.
Hộp có tem nhưng màng co bên ngoài trông mới hơn, lỏng hơn. Có thể hộp đã bị mở, thay ruột, rồi bọc màng co lại. Chi tiết này nói nhiều hơn chính cái tem, vì người làm giả thường chú ý tem mà quên phần bao gói.
Vì sao người mua không nên tự bóc tem để thử
Có lời khuyên lan truyền trên mạng: bóc thử một góc tem, nếu tem vỡ vụn thì là thật, nếu nhấc lên nguyên thì là giả. Lời khuyên này có hai vấn đề. Thứ nhất, bóc tem là tự tay phá lớp niêm phong, sau đó bạn không còn chứng minh được tình trạng tem lúc nhận hàng. Người bán có thể cho rằng tem hỏng do bạn, và bạn không có gì để phản bác.
Thứ hai, kết quả bóc thử không đáng tin như người ta nghĩ. Tem vỡ để lâu, để chỗ ẩm, chỗ nóng có thể thay đổi độ bám; ngược lại, tem giả cũng có thể làm bằng vật liệu giòn. Một lần bóc thử ở nhà không thay được kiểm định của chủ nhãn, vốn có mẫu đối chứng và thiết bị chuyên dụng.
Nếu bạn đã quyết định giữ món hàng và muốn dùng, việc mở hộp theo đường mở thông thường là bình thường. Nhưng khi đang nghi ngờ và có thể cần đổi trả, nên giữ nguyên tem. Ảnh và video chụp tem từ nhiều góc là đủ để người bán, sàn hoặc chủ nhãn bắt đầu xem xét.
Kính lúp, đèn tím và ứng dụng soi tem: dùng được đến đâu
Một chiếc kính lúp phóng khoảng mười lần giá rẻ là công cụ hữu ích nhất người mua có thể sắm. Nó cho thấy chất lượng nét in ở vùng chữ nhỏ, độ sắc của hoa văn, mép cắt tem có gọn hay xơ. Tem in lại từ ảnh chụp tem thật thường lộ các chấm màu li ti khi phóng to, trong khi tem quang học gốc cho nét liền. Dù vậy, bạn chỉ đọc được những khác biệt này khi có mẫu đối chứng chắc chắn chính hãng đặt cạnh.
Đèn tím, loại đèn dùng soi tiền, chỉ có ích khi chủ nhãn công bố tem có lớp mực phát quang. Không có thông tin đó mà soi thì thấy sáng hay không sáng cũng chẳng kết luận được gì, vì nhiều loại giấy và keo thông thường cũng phát quang. Đừng mua đèn chỉ vì đọc được lời khuyên chung chung trên mạng.
Các ứng dụng điện thoại tự nhận là soi được tem thật giả cần dè dặt. Ứng dụng không phải của chủ nhãn thì không có dữ liệu mẫu tem gốc để so; kết quả nó đưa ra chỉ là phỏng đoán từ hình ảnh. Một số ứng dụng loại này còn xin quyền truy cập danh bạ, ảnh, vị trí vượt quá nhu cầu. Kênh kiểm tra đáng tin vẫn là kênh do chính chủ nhãn công bố.
Tem đúng chỗ, tem sai chỗ: đọc tình trạng niêm phong
Một cách đọc thực dụng là quan tâm vào việc tem có còn làm nhiệm vụ niêm phong hay không, hơn là cố phán tem thật hay giả. Bảng dưới gợi ý cách hiểu từng tình trạng.
| Tình trạng bạn thấy | Cách hiểu thận trọng | Việc nên làm |
|---|---|---|
| Tem nguyên, phẳng, vắt qua khe mở | Hộp nhiều khả năng chưa bị mở từ lúc dán tem | Kiểm tiếp các lớp khác: serial, mã |
| Tem nguyên nhưng không vắt qua khe mở nào | Tem chỉ có vai trò nhận diện, không niêm phong | Kiểm kỹ màng co, nắp, miệng chai |
| Tem rách, có vụn quanh mép | Có người đã thử bóc, hoặc va đập khi vận chuyển | Chụp ảnh ngay, báo người bán trước khi mở |
| Lộ hoa văn báo mở trên bề mặt hộp | Tem đã bị nhấc lên ít nhất một lần | Không dùng, giữ nguyên trạng, yêu cầu đổi |
| Hai lớp tem chồng lên nhau | Có thể dán tem mới đè lên tem cũ | Chụp mép tem, hỏi chủ nhãn về vị trí chuẩn |
Cột cuối là việc của người mua, không phải kết luận pháp lý. Kết luận hàng giả thuộc về chủ nhãn, kết quả giám định hoặc cơ quan có thẩm quyền.
Đối chiếu với chủ nhãn và giữ ảnh làm bằng chứng
Nhiều chủ nhãn đăng ảnh mẫu tem, vị trí dán tem và cách kiểm trên trang chính thức hoặc trang mạng xã hội đã xác minh. Đó là nguồn đối chiếu đáng tin nhất bạn có thể tự tiếp cận. Khi gửi câu hỏi, đính kèm ảnh tem ở nhiều góc, ảnh số lô và hạn dùng trên hộp, nơi mua và ngày mua. Câu hỏi càng cụ thể, chủ nhãn càng dễ trả lời.
Ảnh và video bạn chụp nên giữ nguyên tệp gốc, không chỉnh màu, không cắt quá sát. Đặt tên tệp hoặc ghi chú ngày giờ chụp. Nếu chủ nhãn xác nhận tem không phải do họ phát hành, đó là căn cứ mạnh để bạn yêu cầu người bán đổi, trả, hoàn tiền, hoặc phản ánh tới sàn và cơ quan quản lý thị trường.
Với cửa hàng nhận hàng từ nhà cung cấp, cách làm cũng tương tự nhưng ở quy mô lô: chụp tem của vài hộp ngẫu nhiên khi nhận, so với hàng nhập lần trước, ghi lại khi mẫu tem thay đổi. Một lô có mẫu tem khác hẳn lô trước mà nhà cung cấp không giải thích được là lý do chính đáng để tạm dừng bán và hỏi lại.
Câu hỏi thường gặp
Tem bảy màu nhìn đẹp, đổi màu rõ thì có phải hàng thật không?
Chưa chắc. Tem đổi màu rõ cho thấy đó là tem quang học thật sự chứ không phải bản in ánh kim, nhưng tem quang học cũng có thể bị làm nhái ở mức nhìn bằng mắt khó phân biệt. Hãy kiểm thêm các lớp khác và đối chiếu mẫu tem với chủ nhãn.
Có nên bóc thử một góc tem vỡ để xem có vụn không?
Không nên khi bạn còn nghi ngờ và có thể cần đổi trả. Bóc tem là phá lớp niêm phong và làm mất bằng chứng về tình trạng tem lúc nhận. Kết quả bóc thử tại nhà cũng không đáng tin bằng kiểm định của chủ nhãn.
Mẫu tem lần này khác lần mua trước thì có phải hàng giả?
Không nhất thiết. Chủ nhãn thường đổi mẫu tem theo thời gian hoặc theo lô để gây khó cho người làm giả. Hãy ghi lại số lô trên hộp và hỏi chủ nhãn mẫu tem nào đang được dùng cho lô đó.
Chụp ảnh tem thế nào để chủ nhãn xem được?
Chụp dưới ánh sáng ban ngày, ít nhất hai ba góc nghiêng, kèm một ảnh toàn cảnh hộp và một ảnh số lô, hạn dùng. Quay thêm video ngắn khi nghiêng tem vì ảnh tĩnh không thể hiện hết hiệu ứng đổi màu. Giữ tệp gốc, không chỉnh sửa.
Tem bị rách sẵn khi giao tới thì nên làm gì?
Chụp ảnh và quay video ngay khi mở túi giao hàng, trước khi mở hộp. Báo người bán và đơn vị giao hàng bằng tin nhắn, nêu rõ tem rách từ lúc nhận. Không dùng sản phẩm cho tới khi được trả lời.
Cửa hàng có cần kiểm tem khi nhận hàng từ nhà cung cấp không?
Nên kiểm theo mẫu ngẫu nhiên mỗi lô: chụp tem, so với lô trước, ghi lại khi mẫu tem thay đổi. Việc này giúp cửa hàng phát hiện sớm lô bất thường và có tư liệu chứng minh mình đã cẩn trọng khi nhập hàng.