Khi ổ cắm, công tắc, dây điện hay aptomat mang nhãn của một hãng quen mà thực ra là hàng giả, rủi ro không dừng ở chuyện mất tiền: tiết diện dây thiếu, vật liệu cách điện kém, aptomat không ngắt đúng lúc có thể dẫn tới chập cháy. Trách nhiệm phụ thuộc ai là người mua vật tư: nếu thợ hay nhà thầu mua và báo là hàng chính hãng, họ chịu trách nhiệm trước bạn; nếu bạn tự mua, bạn đòi nơi bán. Vì vậy chứng từ vật tư và thoả thuận với thợ là thứ cần có ngay từ đầu.
Bài này dành cho chủ nhà đang làm điện, sửa điện, và cho chủ cửa hàng nhỏ thuê thợ lắp đặt. Kỹ thuật chọn dây, chọn aptomat, kiểm quá tải đã có ở các trang chuyên về điện; ở đây là chuyện nhận diện hàng nghi giả, giữ bằng chứng và phân định trách nhiệm.
Vì sao thiết bị điện là nhóm hàng giả đáng sợ
Hàng điện dân dụng giả có lợi nhuận cao vì người mua ít khi nhìn thấy bên trong. Một cuộn dây có thể mang nhãn và màu vỏ y hệt hàng của hãng, nhưng lõi đồng ít sợi hơn, tiết diện nhỏ hơn số in trên vỏ, hoặc pha kim loại khác. Một chiếc aptomat giả có thể trông giống hệt, chỉ khác ở cơ cấu bên trong mà phải tháo ra hoặc thử bằng thiết bị mới biết.
Hậu quả thường không đến ngay. Dây thiếu tiết diện nóng dần khi tải tăng, lớp cách điện lão hoá nhanh; ổ cắm tiếp xúc kém sinh nhiệt ở chỗ cắm; aptomat không ngắt khi quá tải. Vài tháng hoặc vài năm sau, sự cố xảy ra khi không ai còn nhớ ai đã mua vật tư, mua ở đâu.
Thiết bị điện như dây điện bọc nhựa, ổ cắm, phích cắm thuộc nhóm hàng phải chứng nhận hợp quy về an toàn điện trước khi lưu thông, và mang dấu hợp quy CR. Danh mục cụ thể thay đổi theo thời gian, nên đối chiếu quy chuẩn và danh mục hiện hành. Dấu này là một lớp kiểm, nhưng có thể bị in giả trên hàng giả, nên không thay được việc mua từ nguồn có chứng từ.
Những tín hiệu khiến bạn nên kiểm lại vật tư
Các tín hiệu dưới đây chỉ là lý do để hỏi thêm hoặc nhờ kiểm, không phải kết luận. Hãng thật cũng có lúc đổi bao bì, đổi màu vỏ theo đợt.
- Giá vật tư thợ báo thấp hơn rõ rệt so với giá niêm yết của chính hãng đó ở đại lý.
- Cuộn dây không có tem, hoặc thông tin in trên vỏ dây mờ, không đều, thiếu một số nội dung thường thấy như tên hãng, tiết diện, điện áp.
- Vỏ ổ cắm, công tắc nhẹ, nhựa có mùi lạ, bavia sắc ở mép, lỗ cắm lỏng ngay từ đầu.
- Aptomat nhẹ tay khác thường, cần gạt lỏng, thông tin trên thân in lệch.
- Thợ không đưa được hoá đơn mua vật tư, chỉ nói "mua quen ở chỗ quen".
- Một phần vật tư là hàng của hãng, phần khác cùng nhãn nhưng hình thức khác nhau rõ rệt trong cùng một công trình.
Với cuộn dây, chủ nhà có thể yêu cầu thợ để lại một đoạn ngắn dư và vỏ cuộn có thông tin in trên đó. Đây là mẫu đối chiếu nếu sau này cần kiểm tiết diện hay hỏi hãng.
Ai mua vật tư thì ai chịu trách nhiệm
Cách giao việc khác nhau dẫn tới trách nhiệm khác nhau. Xác định rõ ngay từ lúc thoả thuận với thợ giúp tránh cảnh đổ lỗi qua lại khi có sự cố.
| Cách giao việc | Ai chịu trách nhiệm về vật tư | Bạn nên giữ gì |
|---|---|---|
| Khoán trọn gói cả vật tư và công | Thợ hoặc nhà thầu, vì họ cung cấp vật tư cho bạn | Thoả thuận ghi rõ nhãn, loại vật tư; hoá đơn vật tư thợ đưa lại |
| Thợ mua hộ, bạn trả tiền theo hoá đơn | Nơi bán vật tư chịu về chất lượng hàng; thợ chịu nếu tự đổi hàng khác với hoá đơn | Hoá đơn đứng tên bạn hoặc ghi rõ công trình; ảnh vật tư khi giao tới |
| Bạn tự mua, thợ chỉ làm công | Nơi bán vật tư; thợ chỉ chịu về lỗi lắp đặt | Hoá đơn, phiếu bảo hành của nơi bán; ảnh vật tư còn nguyên hộp |
| Nhà thầu xây trọn gói cả nhà | Nhà thầu theo hợp đồng xây dựng, kể cả phần điện | Hợp đồng có danh mục vật tư, biên bản nghiệm thu từng phần |
Trường hợp thợ mua hộ là dễ phát sinh tranh chấp nhất, vì không ai ghi lại món nào mua ở đâu. Một cách đơn giản: đề nghị nơi bán xuất hoá đơn ghi địa chỉ công trình, và thợ chụp ảnh vật tư khi về tới nhà, gửi bạn qua tin nhắn.
Khi xảy ra chập, cháy: giữ những gì, báo ai
Ưu tiên tuyệt đối là an toàn: ngắt nguồn điện tổng nếu làm được, gọi lực lượng chữa cháy khi lửa có dấu hiệu lan, đưa người ra khỏi khu vực khói. Không dùng nước dập lửa khi điện chưa ngắt.
Sau khi an toàn, giữ nguyên hiện trường càng lâu càng tốt, chụp ảnh và quay video vị trí phát hoả: ổ cắm, đoạn dây, tủ điện. Nếu lực lượng chữa cháy có mặt, hỏi về biên bản và kết luận nguyên nhân sự cố. Đoạn dây, ổ cắm, aptomat cháy nên được tháo ra giữ lại sau khi hiện trường đã được ghi nhận, không vứt cùng rác.
Báo cho thợ hoặc nhà thầu đã thi công, và cho nơi bán vật tư, bằng văn bản hoặc tin nhắn. Nếu nhà có mua bảo hiểm cháy nổ hay bảo hiểm tài sản, báo cho công ty bảo hiểm theo thời hạn trong hợp đồng.
Để chứng minh vật tư là hàng giả, có thể gửi ảnh, mẫu, thông tin in trên vật tư cho kênh chính thức của hãng có tên trên đó để đề nghị xác nhận; với vụ việc lớn, cần giám định sở hữu trí tuệ về yếu tố giả mạo nhãn hiệu và giám định kỹ thuật về nguyên nhân cháy. Hai loại giám định trả lời hai câu hỏi khác nhau, đừng để kết quả của loại này thay cho loại kia.
Đòi bồi thường từng bước
Trình tự sau áp dụng cho cả sự cố nhỏ như cháy một ổ cắm lẫn sự cố lớn hơn. Với thiệt hại lớn, nên có tư vấn pháp lý từ sớm.
- Lập danh sách thiệt hại có chứng từ: vật tư, thiết bị điện hỏng, đồ đạc cháy, chi phí sửa chữa, chi phí khám chữa nếu có người bị thương.
- Gửi yêu cầu bồi thường cho bên đã cung cấp vật tư: thợ, nhà thầu hoặc nơi bán, tuỳ cách giao việc ở bảng trên. Nêu rõ căn cứ, kèm ảnh và hoá đơn.
- Nếu bên đó cho rằng lỗi do lắp đặt hoặc do sử dụng, đề nghị cùng kiểm tra hiện trạng với một bên thứ ba như thợ điện độc lập hoặc đơn vị kiểm định.
- Nhờ Sở Công Thương, hội bảo vệ người tiêu dùng hoặc hoà giải ở cơ sở khi thương lượng không thành.
- Phản ánh với lực lượng quản lý thị trường về nơi bán vật tư giả, kèm hoá đơn và mẫu.
- Khởi kiện dân sự tại Toà án nhân dân khu vực khi các bước trên không đạt kết quả.
Ở chiều ngược lại, thợ điện cũng có thể bị đổ oan khi chủ nhà tự thay ổ cắm, tự cắm thêm thiết bị công suất lớn sau khi nghiệm thu. Biên bản bàn giao có ghi vật tư đã dùng và ảnh tủ điện lúc bàn giao bảo vệ cả hai bên.
Thoả thuận với thợ ngay từ đầu
Ghi tên hãng và loại vật tư vào tin nhắn hoặc giấy thoả thuận. Không cần hợp đồng dày; một tin nhắn liệt kê "dây điện hãng X loại Y, ổ cắm hãng Z, aptomat hãng W" và giá đã đủ làm căn cứ.
Xin hoá đơn vật tư. Hoá đơn của đại lý ghi đủ tên hàng là bằng chứng nguồn gốc; với công trình lớn, đề nghị hoá đơn ghi địa chỉ công trình.
Kiểm vật tư lúc giao. Nhìn qua tem, vỏ, chụp ảnh. Đây là lúc dễ đổi nhất nếu phát hiện vấn đề.
Giữ một ít vật tư dư. Đoạn dây ngắn, một ổ cắm cùng lô là mẫu so sánh sau này.
Nghiệm thu có ảnh. Chụp tủ điện, các mạch chính trước khi đóng trần, trát tường. Sau khi đóng lại, gần như không ai nhìn thấy dây bên trong nữa.
Thống nhất bảo hành phần công. Thợ thường bảo hành phần lắp đặt một thời gian; ghi lại thời hạn đó và cách liên lạc. Phần bảo hành vật tư theo hãng thì giữ phiếu của nơi bán.
Chủ nhà trọ, chủ cửa hàng: trách nhiệm với người thuê và khách
Nếu bạn cho thuê phòng, mặt bằng, hoặc mở cửa hàng đón khách, hệ thống điện là trách nhiệm của bạn đối với người khác. Khi chập cháy gây thiệt hại cho người thuê hay khách, họ có thể yêu cầu bạn bồi thường trước, bất kể vật tư giả do ai mua. Sau đó bạn mới đi đòi lại thợ, nhà thầu hay nơi bán vật tư. Vì vậy chứng từ vật tư với chủ nhà trọ, chủ cửa hàng còn quan trọng hơn với hộ gia đình.
Cơ sở kinh doanh còn có nghĩa vụ về phòng cháy, chữa cháy, trong đó có điều kiện về hệ thống điện tuỳ loại cơ sở. Dùng vật tư điện không rõ nguồn gốc có thể khiến cơ sở gặp vấn đề khi bị kiểm tra, ngoài rủi ro cháy. Nội dung cụ thể theo quy định phòng cháy, chữa cháy hiện hành và loại hình cơ sở, nên đối chiếu khi cải tạo hệ thống điện.
Một thói quen hữu ích: lập một tập hồ sơ nhỏ cho hệ thống điện, gồm hoá đơn vật tư, ảnh trước khi đóng trần, sơ đồ mạch đơn giản, thông tin thợ đã làm. Khi bán nhà, cho thuê, hay khi có sự cố, tập hồ sơ này giúp mọi việc rõ ràng.
Câu hỏi thường gặp
Thợ nói vật tư "hàng chính hãng" nhưng không có hoá đơn thì có sao không?
Không có hoá đơn khiến việc chứng minh nguồn gốc khó hơn. Bạn vẫn có thể giữ tin nhắn trong đó thợ cam kết nhãn hàng, ảnh vật tư khi giao. Nếu có thể, đề nghị thợ mua ở đại lý có xuất hoá đơn.
Dây điện ghi tiết diện một số nhưng thực tế nhỏ hơn có phải hàng giả không?
Ghi sai thông số là ghi nhãn sai sự thật về chất lượng. Nếu dây đó còn mang nhãn của một hãng mà không phải do hãng làm thì thêm vi phạm về nhãn hiệu. Xác định cụ thể cần kiểm tra mẫu hoặc ý kiến của hãng.
Ổ cắm cháy sau hai năm thì còn đòi được không?
Còn tuỳ việc chứng minh nguyên nhân và thời hiệu khởi kiện theo quy định. Sau thời gian dài, bên bán thường viện dẫn hao mòn hoặc sử dụng quá tải, nên cần kết luận kỹ thuật và chứng từ mua vật tư.
Có cách tự kiểm dây điện là hàng thật không?
Người dùng chỉ kiểm được những gì nhìn thấy như thông tin in trên vỏ, tem, độ đều. Tiết diện và chất liệu lõi cần thiết bị đo hoặc ý kiến của hãng. Mua từ đại lý có hoá đơn là lớp bảo vệ chắc hơn tự kiểm.
Thợ tự đổi sang vật tư hãng khác rẻ hơn mà không báo thì xử lý sao?
Đó là vi phạm thoả thuận, kể cả khi vật tư thay thế là hàng thật của hãng khác. Bạn có quyền yêu cầu thay lại đúng loại đã thoả thuận hoặc trừ phần chênh lệch, và đòi bồi thường nếu có thiệt hại.
Mua thiết bị điện trên mạng giá rẻ mang nhãn hãng lớn có rủi ro gì?
Rủi ro mua phải hàng giả cao hơn khi giá thấp bất thường và người bán không chứng minh được nguồn hàng. Nên mua ở gian hàng chính thức của hãng hoặc nhà phân phối, giữ đơn hàng và quay video mở hộp.