Bảng so sánh hàng thật – hàng giả là tài liệu chủ nhãn tự lập, đặt món hàng nghi giả cạnh hàng thật cùng thời kỳ và ghi lại từng điểm khác nhau kèm ảnh. Nên làm hai bản: bản đầy đủ gửi cơ quan xử lý hoặc tổ chức giám định, và bản rút gọn chỉ vài dấu hiệu dễ thấy để khách hàng tự nhận ra. Hai bản phục vụ hai người đọc khác nhau, trộn lẫn là làm hỏng cả hai.
Với chủ nhãn lớn, việc này có bộ phận riêng. Với hộ kinh doanh hay cơ sở OCOP, người lập bảng thường chính là chủ cơ sở, ngồi đối chiếu bằng mắt và điện thoại. Bài này hướng dẫn cách làm sao cho bảng đủ chặt để cơ quan có thẩm quyền tin, mà không vô tình dạy người làm giả cách sửa lỗi.
Một bảng, hai người đọc
Người đọc thứ nhất là cơ quan quản lý thị trường, công an, toà án hoặc tổ chức giám định sở hữu trí tuệ. Họ cần đầy đủ, chính xác, có nguồn gốc mẫu rõ ràng. Họ không ngại đọc mười trang nếu mỗi trang có dữ kiện. Bản này có thể chứa cả những chi tiết chống giả nội bộ mà bạn không muốn công khai, như quy tắc mã lô hay một dấu hiệu nhỏ trong cách in.
Người đọc thứ hai là khách hàng và đại lý. Họ cần ba đến năm dấu hiệu nhìn thấy được bằng mắt thường, không cần dụng cụ, không cần so với hàng thật đặt bên cạnh. Bản này phải ngắn và không được tiết lộ những chi tiết mà nếu người làm giả biết, họ sẽ sửa ngay ở lô sau.
Sai lầm phổ biến là đăng nguyên bảng đầy đủ lên trang bán hàng để "cho khách biết". Người làm giả cũng đọc trang đó. Sau vài tuần, hàng giả có đủ mọi chi tiết bạn vừa liệt kê, và bạn mất luôn công cụ phân biệt nội bộ.
Cách làm gọn là lập bản đầy đủ trước, sau đó trích ra bản rút gọn. Ghi rõ trên mỗi bản nó dành cho ai, ngày lập, dựa trên mẫu nào. Khi có mẫu giả mới, bạn cập nhật bản đầy đủ rồi mới cân nhắc có cần sửa bản cho khách hay không.
Chọn mẫu đối chứng cho đúng
Hàng thật phải cùng thời kỳ bao bì. Nếu hàng giả nhái bao bì năm ngoái, hãy so với hàng thật của năm ngoái. So với mẫu mới nhất có thể tạo ra những điểm khác "giả" chỉ vì bạn đã đổi thiết kế.
Hàng thật nên lấy từ lô có hồ sơ. Chọn đơn vị thật có số lô tra được trong sổ sản xuất, ghi rõ lấy từ kho nào, ngày nào. Cơ quan có thẩm quyền có thể hỏi bạn chứng minh mẫu thật là thật.
Hàng giả phải có nguồn gốc mua rõ ràng. Mỗi mẫu giả đi kèm chứng từ mua: nơi mua, ngày mua, hoá đơn hoặc tin nhắn, mã vận đơn. Mẫu không rõ nguồn làm cả bảng mất trọng lượng.
Nhiều mẫu giả thì lập bảng riêng cho từng nguồn. Hàng giả từ hai điểm bán có thể khác nhau, là dấu hiệu của hai xưởng. Gộp chung làm mất thông tin này.
Giữ một đơn vị giả nguyên trạng. Đơn vị dùng để chụp, mở, cắt phải là đơn vị khác. Đơn vị nguyên trạng để dành cho cơ quan hoặc giám định.
Các nhóm điểm khác nhau nên ghi
Bảng dưới gợi ý các nhóm đặc điểm thường gặp. Không phải sản phẩm nào cũng có đủ; chọn những nhóm phù hợp và ghi mỗi điểm một dòng, kèm số ảnh minh hoạ.
| Nhóm | Ví dụ điểm đối chiếu | Cách ghi nhận |
|---|---|---|
| Nhãn hiệu trên bao bì | Phông chữ, khoảng cách chữ, tỉ lệ hình, vị trí các thành phần | Ảnh chụp thẳng cùng tỉ lệ, đặt cạnh nhau |
| In ấn | Độ sắc nét, chồng màu lệch, lớp phủ bóng hay mờ, mực bị lem | Ảnh cận cảnh có thước đo kích thước |
| Thông tin bắt buộc | Tên, địa chỉ tổ chức chịu trách nhiệm, số công bố, định lượng, hướng dẫn | Chép lại nguyên văn từng dòng ở hai bên |
| Mã lô, hạn dùng | Cách in (phun, dập nổi, nhãn dán), quy tắc mã, vị trí | Ảnh cận cảnh, ghi chú quy tắc nội bộ ở bản dành cho cơ quan |
| Vật liệu bao bì | Độ dày giấy, loại nhựa, nắp, màng co, đường hàn | Mô tả, cân hoặc đo nếu có thể, ảnh mặt cắt |
| Sản phẩm bên trong | Màu, mùi, độ đặc, hình dạng, khối lượng tịnh | Mô tả khách quan; kiểm nghiệm nếu cần kết luận |
Cột cuối là nơi nhiều người làm qua loa. Một dòng "chữ mờ hơn" không thuyết phục bằng hai ảnh cận cảnh cùng tỉ lệ có thước đo, kèm câu mô tả "nét chữ ở hàng nghi giả có viền nhoè rõ khi phóng to".
Chụp ảnh cho bảng so sánh
Ảnh là phần nặng ký nhất của bảng. Không cần máy ảnh chuyên dụng, chỉ cần làm có phương pháp:
- Chọn một chỗ có ánh sáng đều, tốt nhất là ánh sáng ban ngày gián tiếp hoặc một tấm nền trắng với hai đèn hai bên; tránh đèn vàng làm sai màu.
- Đặt hàng thật bên trái, hàng giả bên phải, cố định cho mọi ảnh; ghi chú điều này ở đầu bảng.
- Chụp tổng thể sáu mặt hộp hoặc toàn bộ chai, lọ trước, sau đó mới chụp cận từng chi tiết.
- Đặt một thước kẻ hoặc vật chuẩn kích thước trong khung ở các ảnh cận cảnh.
- Giữ nguyên tệp ảnh gốc; nếu cần đánh dấu vòng tròn, mũi tên thì làm trên bản sao và ghi rõ là bản đã đánh dấu.
- Đánh số ảnh theo thứ tự trong bảng và lưu một danh mục ảnh đi kèm.
Nếu có điều kiện, chụp thêm dưới đèn cực tím cầm tay hoặc kính lúp có đèn. Nhiều chi tiết in ấn chỉ lộ ra ở độ phóng đại.
Bản dành cho cơ quan và tổ chức giám định
Bản đầy đủ nên mở đầu bằng thông tin về quyền của bạn: số văn bằng hoặc tình trạng đơn, mẫu nhãn được bảo hộ, danh mục hàng hoá liên quan. Tiếp đó là phần nguồn gốc hai loại mẫu, rồi mới đến bảng điểm khác nhau và phụ lục ảnh. Cuối cùng là người lập, ngày lập, chữ ký.
Khi vụ việc cần kết luận chuyên môn về việc dấu hiệu trên hàng có trùng hay gây nhầm lẫn với nhãn được bảo hộ không, cơ quan xử lý có thể trưng cầu giám định sở hữu trí tuệ, hoặc chính chủ nhãn có thể yêu cầu tổ chức giám định. Kết luận giám định là một nguồn chứng cứ để cơ quan xem xét, không tự nó là quyết định xử lý. Bảng so sánh của bạn giúp giám định viên nắm nhanh vấn đề, nhưng họ sẽ tự đánh giá độc lập.
Nếu hàng giả có dấu hiệu sai về thành phần, chất lượng, bảng so sánh bằng mắt không đủ. Cần kiểm nghiệm tại đơn vị có chức năng, và nên để cơ quan có thẩm quyền lấy mẫu theo quy trình để kết quả có giá trị pháp lý cao nhất. Mẫu bạn tự gửi đi kiểm nghiệm vẫn có ích để định hướng, nhưng thường bị đặt câu hỏi về khâu lấy mẫu.
Viết bằng giọng mô tả, tránh tính từ cảm xúc. Câu "hàng giả rất kém, nhìn là biết" không giúp ai. Câu "nắp hàng nghi giả không có gờ chống trượt ở mặt trong, xem ảnh 14" giúp người đọc kiểm lại được.
Bản dành cho khách: nói ít, nói đúng
Bản rút gọn nên vừa một tấm ảnh hoặc một đoạn ngắn trên trang bán hàng. Những nguyên tắc nên giữ:
- Chọn ba đến năm dấu hiệu khách tự kiểm được mà không cần đặt cạnh hàng thật, ví dụ cách mở nắp, vị trí in hạn dùng, cảm giác chất liệu.
- Ưu tiên dấu hiệu khó làm giả hoặc tốn kém để làm giả, thay vì những lỗi vụn mà người làm giả sửa trong một lô.
- Không công bố quy tắc mã lô, dấu hiệu bí mật trong in ấn, hay bất kỳ chi tiết nào bạn đang dùng để phân biệt nội bộ.
- Kèm câu nhắc mua ở kênh chính thức và cách liên hệ với bạn khi nghi ngờ, thay vì để khách tự kết luận.
- Không nêu tên, địa chỉ người bán hàng giả, không đăng ảnh quầy hàng của người khác.
- Ghi rõ dấu hiệu áp dụng cho bao bì từ thời điểm nào, vì khi bạn đổi bao bì, hướng dẫn cũ sẽ làm khách hiểu nhầm.
Cách viết thông báo cho khách mà không bôi nhọ ai được bàn riêng trong một bài khác của chuyên mục này.
Những lỗi hay gặp khi chủ nhãn tự lập bảng
So với hàng thật khác thời kỳ. Tạo ra điểm khác giả, người đối chiếu phát hiện ra thì nghi ngờ cả bảng.
Ghi điểm khác mà không có ảnh. Mọi điểm khác nên có ít nhất một ảnh chứng minh, đánh số khớp với dòng trong bảng.
Khẳng định thay cơ quan. Viết "đây là hàng giả" trong bảng là vượt vai. Nên viết "hàng nghi giả" và để kết luận cho cơ quan có thẩm quyền.
Chỉnh sửa ảnh gốc. Tăng độ nét, đổi màu, cắt ghép làm mất giá trị chứng cứ. Giữ ảnh gốc, chỉ đánh dấu trên bản sao.
Dùng một bảng cho mọi việc. Gửi bản đầy đủ cho khách là tự lộ bí mật; gửi bản rút gọn cho cơ quan là thiếu dữ kiện.
Liệt kê quá nhiều điểm vụn. Bốn mươi dòng khác biệt nhỏ làm người đọc mệt và che mất ba bốn điểm thật sự quyết định. Xếp các điểm mạnh nhất lên đầu, gom những điểm cùng loại lại một dòng.
Quên ghi điểm giống. Bảng chỉ toàn điểm khác có thể khiến người đọc nghĩ hai món chẳng liên quan gì nhau. Với hồ sơ xâm phạm nhãn hiệu, phần giống, như tên, hình, bố cục gây nhầm lẫn, cũng quan trọng không kém phần khác, vì nó cho thấy người làm giả đã cố tình mượn dấu hiệu của bạn.
Câu hỏi thường gặp
Chủ nhãn tự lập bảng so sánh thì có được cơ quan chấp nhận không?
Bảng do chủ nhãn lập là tài liệu tham khảo, giúp cơ quan hiểu nhanh vụ việc. Cơ quan sẽ tự đánh giá, có thể trưng cầu giám định khi cần. Bảng càng khách quan, có ảnh gốc và nguồn gốc mẫu rõ thì càng có ích.
Có cần giám định sở hữu trí tuệ cho mọi vụ hàng giả không?
Không phải vụ nào cũng cần. Với hàng giả trùng hoàn toàn nhãn được bảo hộ, cơ quan xử lý thường tự đánh giá được. Giám định hữu ích khi dấu hiệu chỉ gần giống, khi các bên tranh cãi hoặc khi vụ việc đi tới toà án.
Có nên công bố toàn bộ dấu hiệu phân biệt cho khách hàng không?
Không nên. Người làm giả cũng đọc thông báo của bạn và sẽ sửa lại ở lô sau. Chỉ công bố vài dấu hiệu khách tự kiểm được và khó làm giả; giữ các chi tiết nội bộ cho bản gửi cơ quan.
Muốn chứng minh sản phẩm bên trong là giả thì cần làm gì?
Bảng so sánh bằng mắt không đủ để kết luận về thành phần, chất lượng. Cần kiểm nghiệm tại đơn vị có chức năng, tốt nhất khi mẫu được cơ quan có thẩm quyền lấy theo quy trình. Mẫu tự gửi vẫn có ích để định hướng ban đầu.
Bảng so sánh có cần cập nhật không?
Có. Mỗi khi bạn đổi bao bì hoặc phát hiện nguồn hàng giả mới, nên lập bảng mới cho đúng thời kỳ và đúng nguồn. Bảng cũ vẫn giữ trong hồ sơ để thể hiện diễn biến vụ việc.