Khi thấy hàng mang nhãn của mình bị làm giả bày bán ở chợ hoặc tạp hoá, cách an toàn là mua một vài đơn vị như một khách hàng bình thường, xin chứng từ nếu được, ghi lại địa điểm, thời gian, người bán bằng sổ ghi và ảnh chụp không gây chú ý, rồi rời đi. Không đôi co, không xưng là chủ nhãn tại quầy, không tự thu giữ hàng. Phần xử lý để cho cơ quan có thẩm quyền khi hồ sơ đã đủ.
Phần lớn hướng dẫn về bằng chứng hàng giả hiện nay viết cho môi trường mạng: chụp trang, lưu đường dẫn. Thương hiệu nhỏ, nhất là đặc sản, thực phẩm, hàng gia dụng, lại hay bị nhái ở chợ đầu mối, tạp hoá ven đường, quầy quà tặng ở bến xe. Ghi nhận ngoài đời khó hơn vì bạn đứng trước mặt người bán. Bài này đi từng bước cho tình huống đó.
Ngoài đời khác trên mạng ở chỗ nào
Trên mạng, bằng chứng nằm sẵn trên màn hình, bạn chỉ cần lưu lại. Ở chợ, bằng chứng là món hàng trên kệ, lời nói của người bán, tờ biên nhận nếu có. Không có thứ nào tự lưu. Nếu bạn rời quầy mà không mua, không ghi, thì hôm sau món hàng có thể đã không còn, và bạn chỉ còn lại trí nhớ.
Thứ hai, ngoài đời có yếu tố con người. Người bán tạp hoá thường không phải người làm giả. Họ nhập hàng từ mối quen, từ xe hàng đi tỉnh, từ chợ đầu mối, nhiều khi không biết món đó là giả. Nếu bạn xông vào chất vấn, người bán sẽ phòng thủ, cất hàng, và có khi báo cho chính mối hàng giả biết rằng chủ nhãn đang dò.
Thứ ba, thông tin ở chợ có giá trị lần ngược. Câu hỏi bình thường của một khách mua, như "hàng này lấy ở đâu mà rẻ thế", đôi khi cho bạn manh mối về nguồn tốt hơn mọi ảnh chụp. Nhưng manh mối đó chỉ đến khi người bán không cảnh giác.
Vì vậy nguyên tắc là: cư xử như khách hàng, ghi chép như người lập hồ sơ, xử lý như người đi báo cáo cho cơ quan có thẩm quyền.
Chuẩn bị trước khi đến quầy
Một lần ghi nhận gọn gàng cần chuẩn bị ít thứ nhưng đúng. Nên mang theo hoặc làm sẵn:
- Ảnh hàng thật của mình cùng thời kỳ bao bì, để đối chiếu nhanh bằng mắt mà không phải lấy hàng thật ra trước mặt người bán.
- Tiền mặt lẻ đủ mua hai đến ba đơn vị; nếu quầy nhận chuyển khoản thì chuyển khoản để có dấu vết giao dịch.
- Điện thoại đã bật hiển thị ngày giờ trên ảnh hoặc ít nhất đã chỉnh đúng ngày giờ hệ thống.
- Một cuốn sổ nhỏ hoặc mẫu ghi chép soạn sẵn: địa chỉ, tên quầy, mô tả người bán, giá, số lượng thấy trên kệ, câu trả lời của người bán.
- Một người đi cùng nếu được, để làm người chứng kiến và ghi chép trong khi bạn mua hàng.
- Túi đựng riêng cho từng lần mua, ghi ngay tên điểm bán lên túi sau khi rời quầy.
Không nên mang theo giấy tờ chủ nhãn, văn bằng hay áo đồng phục có tên thương hiệu. Lần này bạn đi với tư cách người mua.
Nếu điểm bán ở xa, có thể nhờ đại lý hoặc khách quen ở địa phương mua giúp. Khi đó dặn họ làm đúng như trên, ghi lại tên người mua giúp, và nhận lại mẫu trong túi còn nguyên kèm chứng từ. Người mua giúp nên sẵn lòng xác nhận lại việc mua nếu sau này cơ quan có thẩm quyền cần hỏi.
Tại quầy: mua như một khách hàng bình thường
Thời gian ở quầy càng ngắn, càng tự nhiên thì càng tốt. Một trình tự gợi ý:
- Hỏi giá món hàng mang nhãn của bạn như mọi khách khác, có thể hỏi thêm một hai món bên cạnh để không gây chú ý.
- Mua hai đến ba đơn vị nếu có thể; một đơn vị giữ nguyên để làm mẫu, đơn vị còn lại để đối chiếu, kiểm nghiệm khi cần.
- Hỏi một câu tự nhiên về nguồn, ví dụ hàng có thường xuyên không, lấy ở đâu mà giá được như vậy. Không gặng hỏi.
- Xin hoá đơn, phiếu bán hàng hoặc ít nhất là tờ giấy ghi tay có tên quầy, ngày, giá; nếu chuyển khoản, chụp lại màn hình giao dịch.
- Nếu không gây chú ý, chụp một ảnh tổng thể quầy hàng thấy được địa điểm; không chụp cận mặt người bán.
- Cảm ơn, rời đi bình thường.
Nếu người bán từ chối bán số lượng bạn muốn, đừng nài. Một đơn vị có chứng từ tốt hơn ba đơn vị mua trong căng thẳng.
Những điều không làm tại quầy
Không xưng là chủ nhãn và chất vấn. Ngay cả khi bạn chắc chắn, chất vấn tại chỗ không đem lại gì ngoài việc người bán cất hàng và báo tin. Thông tin bạn cần là nguồn hàng, mà nguồn hàng chỉ lộ ra khi người bán không đề phòng.
Không tự thu giữ, giật lấy hay tráo hàng. Chủ nhãn không có quyền thu giữ hàng hoá của người khác. Làm vậy có thể khiến bạn bị tố ngược về hành vi chiếm giữ tài sản hoặc gây rối.
Không quay lén người bán rồi đăng lên mạng. Ghi hình để làm hồ sơ khác với đăng công khai. Đăng hình người bán kèm lời buộc tội khi chưa có kết luận của cơ quan có thẩm quyền dễ dẫn tới khiếu nại về danh dự, hình ảnh cá nhân.
Không mua toàn bộ hàng trên kệ. Mua sạch không làm hàng giả biến mất, chỉ làm người bán nhập thêm và cảnh giác. Hơn nữa, số hàng còn trên kệ là thứ cơ quan có thẩm quyền cần thấy khi kiểm tra.
Không thoả thuận ngầm với người bán. Đề nghị kiểu "trả tiền để bỏ hàng này" vừa không giải quyết gốc, vừa có thể bị hiểu sai bản chất. Mọi xử lý chính thức đi qua cơ quan có thẩm quyền.
Ghi lại ngay sau khi rời quầy
Trí nhớ mất chi tiết rất nhanh. Ngay khi ra khỏi tầm nhìn của quầy, ngồi lại năm phút ghi vào sổ: tên chợ hoặc địa chỉ cửa hàng, vị trí quầy, giờ mua, người bán là nam hay nữ, độ tuổi ước chừng, giá bán, số lượng bạn thấy trên kệ, câu trả lời về nguồn hàng nếu có, người đi cùng là ai. Ghi đúng điều đã thấy và nghe, không suy diễn.
Về đến nơi, đặt mẫu vào túi riêng, ghi nhãn túi: điểm bán, ngày mua, số đơn vị, người mua. Một đơn vị nên để nguyên, không mở, không bóc tem. Nếu cần mở để đối chiếu, mở đơn vị thứ hai và quay video lúc mở. Cất mẫu nơi khô ráo, xa hàng thật của chính bạn để tránh lẫn.
Cuối cùng, chép ảnh từ điện thoại sang một thư mục riêng cho điểm bán đó, giữ nguyên tên tệp gốc, sao lưu thêm một nơi. Ghi vào một bảng tổng hợp chung nếu bạn ghi nhận nhiều điểm: ngày, điểm bán, số mẫu, ghi chú. Bảng này sẽ là xương sống khi bạn cần trình bày quy mô cho cơ quan quản lý hoặc người làm nghề.
Người bán lẻ chưa chắc là người làm giả
Một tạp hoá có hàng giả mang nhãn của bạn không đồng nghĩa với việc chủ tạp hoá biết, càng không có nghĩa họ làm ra nó. Pháp luật vẫn đặt trách nhiệm lên người kinh doanh hàng giả, nhưng mức độ và cách xử lý khác nhau tuỳ việc họ có biết hay không, có chứng từ nhập hàng hợp lệ không. Đó là việc cơ quan có thẩm quyền xem xét.
Với chủ nhãn nhỏ, nhìn người bán lẻ như một mắt xích chứ không phải kẻ thù có lợi hơn. Nhiều chủ tạp hoá, khi được cơ quan quản lý làm việc hoặc được thông tin đúng cách, sẵn lòng chỉ ra mối nhập hàng và ngừng bán. Ngược lại, một người bán bị bêu tên trên mạng sẽ chỉ còn lý do để giấu.
Nếu bạn ghi nhận cùng một món hàng giả ở nhiều tạp hoá trong một khu vực, khả năng cao có một đầu mối phân phối chung. Đó là thông tin quý để cung cấp cho cơ quan quản lý thị trường, công an, và là lý do để giữ bình tĩnh với từng người bán lẻ.
Ví dụ giả định: một cơ sở làm mắm ở Khánh Hoà phát hiện hũ mắm nhái nhãn của mình ở bốn tạp hoá dọc một tuyến đường. Cả bốn chủ quán đều nói lấy từ một xe hàng đi giao mỗi tuần. Thông tin về chiếc xe đó, ghi lại đúng như người bán kể, giá trị hơn nhiều so với việc làm căng với từng quán.
Khi nào cần thêm người chứng kiến, thừa phát lại hay báo cơ quan
Không phải lần ghi nhận nào cũng cần đến người ngoài. Bảng dưới gợi ý mức ghi nhận tương xứng với tình huống.
| Tình huống | Mức ghi nhận gợi ý | Lưu ý |
|---|---|---|
| Một quầy, vài đơn vị, lần đầu thấy | Tự mua mẫu, ghi sổ, ảnh tổng thể | Đủ để bắt đầu hồ sơ và đối chiếu |
| Nhiều quầy trong cùng khu vực | Mua mẫu từng điểm, có người đi cùng làm chứng, bảng tổng hợp | Dấu hiệu có đầu mối chung, nên báo quản lý thị trường |
| Định khởi kiện dân sự | Cân nhắc nhờ thừa phát lại lập vi bằng ghi nhận việc mua bán | Vi bằng là nguồn chứng cứ, toà án xem xét cùng chứng cứ khác |
| Hàng giả là thực phẩm, đồ cho trẻ em, có nguy cơ gây hại | Mua mẫu, báo ngay cơ quan quản lý chuyên ngành và quản lý thị trường | Không chờ đủ hồ sơ mới báo |
| Thấy dấu hiệu kho, xưởng, xe chở số lượng lớn | Không tiếp cận, ghi lại từ xa nếu an toàn, tố giác với công an | An toàn của bạn đặt lên trước |
Thông tin chi tiết về cách phản ánh, tố giác và theo dõi sau khi báo có trong chuyên mục phản ánh hàng giả của trang. Ở bước ghi nhận, điều quan trọng là mẫu hàng có nguồn gốc rõ và ghi chép trung thực.
Câu hỏi thường gặp
Mua mẫu hàng giả có bị coi là tiếp tay cho người bán không?
Không. Mua vài đơn vị để làm mẫu, có ghi chép rõ mục đích và không bán lại, là cách thu thập chứng cứ phổ biến. Điều cần tránh là mua số lượng lớn rồi để lẫn vào kho hàng của mình hoặc bán ra ngoài.
Người bán không đưa hoá đơn thì mẫu hàng còn giá trị không?
Vẫn có giá trị nhưng yếu hơn. Hãy bù bằng chuyển khoản nếu được, ảnh tổng thể quầy có thời gian, ghi chép ngay sau khi mua và người đi cùng làm chứng. Nhiều nguồn chứng cứ nhỏ ăn khớp với nhau sẽ thuyết phục hơn một chứng cứ đơn lẻ.
Có nên nói cho người bán biết đó là hàng giả để họ ngừng bán không?
Ở lần đầu ghi nhận thì không nên, vì người bán có thể cất hàng và báo cho mối nhập. Sau khi đã báo cơ quan có thẩm quyền, hoặc khi bạn quyết định thông báo chính thức bằng văn bản, việc cho người bán biết mới có ích và ít rủi ro hơn.
Quay video ở quầy hàng có vi phạm gì không?
Ghi hình ở nơi công cộng để lưu hồ sơ thường được chấp nhận, nhưng cần tránh quay cận mặt, tránh khiêu khích. Việc đăng công khai hình ảnh người bán kèm lời buộc tội là chuyện khác và dễ gây rắc rối pháp lý cho bạn.
Nên mua bao nhiêu đơn vị hàng nghi giả làm mẫu?
Thường hai đến ba đơn vị là đủ: một để nguyên, một để mở đối chiếu, một dự phòng cho kiểm nghiệm hoặc giám định. Với hàng giá trị cao, một đơn vị có chứng từ đầy đủ cũng được.
Có cần thừa phát lại đi cùng mỗi lần mua mẫu không?
Không cần cho mọi lần. Vi bằng của thừa phát lại hữu ích khi bạn định khởi kiện hoặc khi điểm bán có quy mô lớn, dễ chối bỏ. Với lần đầu phát hiện, tự ghi nhận cẩn thận là đủ để bắt đầu.