Chưa đăng ký nhãn hiệu thì bạn chưa có quyền độc quyền với cái tên và logo đó, nên khó xử lý người làm nhái theo hướng hàng giả mạo nhãn hiệu. Nhưng bạn vẫn còn những căn cứ khác: quyền tác giả với hình vẽ, thiết kế bao bì do mình sáng tạo, tên thương mại đã dùng hợp pháp, quy định chống cạnh tranh không lành mạnh, và quy định về hàng giả mạo tên, địa chỉ thương nhân. Việc cấp bách nhất là tra cứu và nộp đơn đăng ký ngay, đồng thời gom bằng chứng mình dùng trước.
Rất nhiều hộ làm kẹo dừa, bánh tráng, trà, mật ong bán nhiều năm bằng một cái tên quen mà chưa từng đăng ký. Đến khi thấy hàng nhái mới hỏi "giờ làm gì được". Câu trả lời là vẫn làm được khá nhiều, nhưng phải làm đúng thứ tự và không được tự nhận những quyền mình chưa có. Bài này không đi vào thủ tục đăng ký, chỉ bàn những gì bạn có thể làm trong lúc chưa có văn bằng.
Sự thật cần chấp nhận trước
Ở Việt Nam, quyền đối với nhãn hiệu thông thường phát sinh khi Cục Sở hữu trí tuệ cấp văn bằng bảo hộ. Ngoại lệ là nhãn hiệu nổi tiếng, nhưng để được thừa nhận là nổi tiếng phải đáp ứng nhiều tiêu chí khắt khe, hầu như không áp dụng được cho một cơ sở nhỏ bán trong vài tỉnh. Dùng một cái tên lâu năm không tự biến nó thành nhãn hiệu được bảo hộ.
Hệ quả trực tiếp: khi bạn báo nền tảng gỡ tin hay đề nghị cơ quan xử lý "hàng giả mạo nhãn hiệu", câu hỏi đầu tiên sẽ là văn bằng của bạn đâu. Không có văn bằng thì con đường đó gần như đóng. Chấp nhận điều này sớm giúp bạn không tốn công gửi những yêu cầu sẽ bị trả lại, và tập trung vào những căn cứ thật sự còn mở.
Có một kịch bản tệ hơn cần kiểm ngay: người làm nhái, hoặc ai đó khác, đã nộp đơn đăng ký chính cái tên của bạn. Khi đó họ có thể trở thành chủ văn bằng và quay lại yêu cầu bạn ngừng dùng. Đây là lý do tra cứu là việc phải làm trong tuần đầu, không phải sau.
Những căn cứ vẫn còn trong tay
Mỗi căn cứ dưới đây có điều kiện riêng và sức nặng khác nhau. Bảng chỉ mang tính định hướng; áp dụng vào vụ cụ thể nên hỏi người làm nghề.
| Căn cứ | Điều kiện chính | Dùng được vào việc gì |
|---|---|---|
| Quyền tác giả với hình vẽ, thiết kế bao bì | Bạn hoặc người bạn thuê đã sáng tạo ra, có bằng chứng về người sáng tạo và thời điểm; không cần đăng ký mới có quyền | Yêu cầu chấm dứt sao chép hình vẽ, báo nền tảng gỡ nội dung chép ảnh, thiết kế |
| Tên thương mại | Tên cơ sở, hộ kinh doanh được dùng hợp pháp trong hoạt động kinh doanh | Chống việc người khác dùng tên gây nhầm lẫn về chủ thể kinh doanh |
| Chống cạnh tranh không lành mạnh | Có hành vi dùng chỉ dẫn thương mại gây nhầm lẫn về chủ thể, nguồn gốc, xuất xứ hàng hoá | Đề nghị cơ quan có thẩm quyền xử lý hành vi; căn cứ khi khởi kiện |
| Hàng giả mạo tên, địa chỉ thương nhân | Hàng ghi tên, địa chỉ cơ sở của bạn dù không do bạn làm ra | Phản ánh quản lý thị trường theo hướng hàng giả về nguồn gốc |
| Hồ sơ công bố sản phẩm của bạn bị mạo dùng | Hàng nhái ghi số công bố, số tiếp nhận hồ sơ thuộc về sản phẩm của bạn | Báo cơ quan quản lý chuyên ngành của nhóm hàng |
Hai căn cứ đầu cần bằng chứng tốt về việc bạn sáng tạo, sử dụng trước. Ba căn cứ sau tập trung vào hành vi gây nhầm lẫn hoặc mạo danh của bên kia. Trong thực tế, một vụ thường dựa vào hai ba căn cứ cùng lúc.
Tra cứu và nộp đơn ngay, theo đúng thứ tự
Bước đầu là tra trên cơ sở dữ liệu nhãn hiệu của Cục Sở hữu trí tuệ xem đã có ai nộp đơn hay được cấp văn bằng cho cái tên, logo của bạn, hoặc dấu hiệu tương tự, cho cùng loại hàng hay chưa. Kết quả tra quyết định bạn đang ở thế nào. Nếu chưa ai nộp, nộp đơn càng sớm càng tốt; ngày nộp đơn là mốc để xác định ai có quyền ưu tiên.
Nếu đã có người khác nộp trước, đặc biệt là chính người làm nhái, bạn cần người làm nghề ngay. Tuỳ đơn đó đang ở giai đoạn nào, có thể có những thủ tục như gửi ý kiến người thứ ba, phản đối đơn, hoặc yêu cầu huỷ bỏ hiệu lực văn bằng nếu đã cấp, với căn cứ như đơn được nộp với dụng ý xấu. Đây là phần chuyên sâu của các trang về đăng ký và tranh chấp nhãn hiệu như NhanHieuVietNam.com.
Cần biết rằng nộp đơn chưa cho bạn quyền xử lý người làm nhái ngay. Quyền chỉ phát sinh khi văn bằng được cấp, và thẩm định đơn nhãn hiệu thường mất nhiều tháng. Trong thời gian đó, bạn vẫn dựa vào các căn cứ ở bảng trên. Tuy vậy, có đơn trong tay giúp bạn trả lời được câu hỏi "đã đăng ký chưa" của khách, đại lý và cơ quan với một thông tin cụ thể.
Khi nộp đơn, hãy đăng ký đúng mẫu nhãn bạn đang dùng và đủ các nhóm hàng bạn đang bán, kể cả sản phẩm mới. Khoảng trống trong đơn chính là chỗ hàng nhái lách vào lần sau.
Gom bằng chứng mình dùng trước và sáng tạo trước
Bằng chứng về thời điểm là thứ quý nhất khi chưa có văn bằng. Hãy gom càng sớm càng tốt, càng xa về quá khứ càng tốt:
- Giấy đăng ký hộ kinh doanh, giấy chứng nhận doanh nghiệp có tên cơ sở, kèm ngày cấp.
- Hoá đơn, phiếu bán hàng sớm nhất có ghi tên sản phẩm, tên nhãn.
- Tệp thiết kế logo, bao bì gốc có thông tin ngày tạo; tin nhắn, hợp đồng với người thiết kế.
- Hoá đơn đặt in bao bì qua các năm, mẫu bao bì cũ còn giữ.
- Bài đăng bán hàng cũ trên mạng xã hội, ảnh sản phẩm tại hội chợ, bài báo địa phương nhắc tới sản phẩm.
- Hồ sơ công bố sản phẩm, giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện nếu thuộc nhóm hàng phải có.
- Xác nhận của đại lý, khách sỉ lâu năm về việc họ mua hàng mang tên đó từ bạn từ khi nào.
Nếu logo, hình vẽ bao bì do bạn tự sáng tạo, có thể cân nhắc đăng ký quyền tác giả cho tác phẩm mỹ thuật ứng dụng đó. Quyền tác giả phát sinh tự động, nhưng giấy chứng nhận đăng ký giúp việc chứng minh nhẹ hơn nhiều khi có tranh chấp.
Những việc làm được ngay với nền tảng và với khách
Với nền tảng thương mại điện tử và mạng xã hội, khiếu nại về nhãn hiệu thường đòi văn bằng. Nhưng nếu người làm nhái dùng chính ảnh sản phẩm bạn chụp, chép nguyên thiết kế bao bì bạn sáng tạo, bạn có thể gửi khiếu nại theo hướng quyền tác giả với ảnh và hình vẽ đó, kèm bằng chứng mình là tác giả. Đây là cách nhiều cơ sở nhỏ gỡ được tin bán nhái khi chưa có văn bằng.
Với khách, thông báo vẫn làm được và nên làm. Nói về sản phẩm của mình, kênh mua chính thức, dấu hiệu nhận ra hàng của cơ sở. Tránh dùng các cụm như "nhãn hiệu độc quyền", "đã được bảo hộ" khi chưa có văn bằng; thay vào đó, nói rõ mình là cơ sở sản xuất gốc từ năm nào, có địa chỉ ở đâu. Sự minh bạch đó thuyết phục khách hơn mọi chữ đao to.
Với cơ quan quản lý, nếu hàng nhái ghi tên, địa chỉ cơ sở của bạn, hoặc dùng số công bố sản phẩm của bạn, đó là những điểm cụ thể để phản ánh, không phụ thuộc văn bằng nhãn hiệu. Hãy trình bày đúng điểm đó thay vì gọi chung là hàng giả nhãn hiệu.
Những điều không nên làm khi chưa có văn bằng
Không in ký hiệu ® lên bao bì. Ký hiệu này thường được hiểu là nhãn hiệu đã đăng ký. Dùng khi chưa có văn bằng có thể bị coi là chỉ dẫn gây nhầm lẫn và làm yếu chính vị thế của bạn khi tranh chấp.
Không gửi thư khẳng định mình có quyền độc quyền. Một thư cảnh báo viết sai về quyền của mình có thể bị bên kia dùng lại để chứng minh bạn đưa thông tin không đúng. Nếu cần gửi văn bản, hãy dựa vào các căn cứ có thật như quyền tác giả, tên thương mại.
Không vội đổi tên sản phẩm. Đổi tên khi chưa tra cứu có thể khiến bạn bỏ mất một cái tên vẫn còn giành lại được, và phải xây dựng lại từ đầu. Tra cứu và hỏi người làm nghề trước khi quyết định.
Không tự mình đăng ký trên danh nghĩa người khác. Có người nhờ người thân đứng tên đơn cho nhanh, rồi sau này rắc rối khi chuyển quyền. Nên để đúng chủ thể đang kinh doanh đứng tên, cá nhân chủ hộ hoặc doanh nghiệp.
Khi nào nên nhờ người làm nghề
Có ba tình huống bạn nên đưa hồ sơ cho luật sư hoặc tổ chức đại diện sở hữu công nghiệp càng sớm càng tốt. Thứ nhất, tra cứu thấy đã có người khác nộp đơn hoặc có văn bằng cho tên của bạn. Thứ hai, người làm nhái gửi thư yêu cầu chính bạn ngừng dùng tên. Thứ ba, hàng nhái gây thiệt hại lớn và bạn muốn đòi bồi thường dựa trên các căn cứ ngoài nhãn hiệu.
Ba tình huống đó đều cần đánh giá chứng cứ và chọn thủ tục chính xác, sai một bước có thể mất quyền. Để hiểu mình đang ở thế nào trước khi ngồi với người đại diện, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn, mang theo kết quả tra cứu và bộ bằng chứng sử dụng trước đã gom.
Với những vụ nhỏ, như một người bán lẻ chép ảnh của bạn, bạn hoàn toàn có thể tự làm: khiếu nại quyền tác giả với nền tảng, thông báo khách, nộp đơn đăng ký. Quan trọng là đừng để chuyện nhỏ hôm nay thành lý do trì hoãn việc đăng ký thêm vài năm nữa.
Câu hỏi thường gặp
Dùng tên sản phẩm nhiều năm rồi có được coi là đã có quyền nhãn hiệu không?
Thông thường là không. Quyền đối với nhãn hiệu phát sinh khi được cấp văn bằng, trừ nhãn hiệu nổi tiếng với tiêu chí rất khắt khe. Việc dùng lâu năm là bằng chứng có giá trị trong một số thủ tục, nhưng không thay được văn bằng.
Nộp đơn đăng ký rồi thì có xử lý được hàng nhái ngay không?
Chưa. Quyền độc quyền chỉ phát sinh khi văn bằng được cấp. Trong lúc chờ, bạn dựa vào các căn cứ khác như quyền tác giả với bao bì, tên thương mại, quy định chống cạnh tranh không lành mạnh và hàng giả mạo tên thương nhân.
Người làm nhái đã nộp đơn đăng ký tên của mình trước thì làm gì?
Cần người làm nghề ngay. Tuỳ giai đoạn của đơn, có thể gửi ý kiến người thứ ba, phản đối đơn, hoặc yêu cầu huỷ bỏ hiệu lực văn bằng nếu đã cấp, với căn cứ phù hợp. Bộ bằng chứng sử dụng trước của bạn là tài liệu chính trong các thủ tục này.
Logo tự vẽ có được bảo hộ quyền tác giả không?
Logo, hình vẽ bao bì có tính sáng tạo có thể được bảo hộ như tác phẩm mỹ thuật ứng dụng, quyền phát sinh khi tác phẩm được tạo ra. Đăng ký quyền tác giả không bắt buộc nhưng giúp chứng minh dễ hơn. Lưu ý quyền tác giả bảo vệ hình vẽ, không bảo vệ cái tên.
Có được ghi chữ "chính hãng" trên bao bì khi chưa đăng ký nhãn hiệu không?
Bạn có thể giới thiệu mình là cơ sở sản xuất gốc với thông tin thật về tên, địa chỉ, năm thành lập. Không nên dùng ký hiệu ® hay cụm "nhãn hiệu độc quyền" khi chưa có văn bằng, vì dễ bị coi là gây nhầm lẫn.
Báo nền tảng gỡ tin bán nhái khi chưa có văn bằng có được không?
Khiếu nại theo hướng nhãn hiệu thường cần văn bằng. Nếu tin bán dùng ảnh do bạn chụp hoặc chép thiết kế bao bì bạn sáng tạo, bạn có thể khiếu nại theo hướng quyền tác giả, kèm bằng chứng mình là tác giả.