Nhãn hàng hoá là tờ khai mà người bán buộc phải đưa cho bạn: ai chịu trách nhiệm, hàng làm ở đâu, làm lúc nào, dùng tới khi nào. Hàng giả thường bắt chước rất giỏi phần hình ảnh dễ nhận diện (màu chủ đạo, hình logo, kiểu chai), nhưng hay hở ở chính những dòng chữ nhỏ ít ai đọc. Đọc nhãn theo một thứ tự cố định giúp bạn không bị cuốn theo cảm giác "trông giống hệt" và nhìn ra chỗ lệch nhanh hơn.
Bài này đưa ra một vòng kiểm tám chỗ, làm được trong khoảng hai phút ngay tại quầy hoặc lúc mở hộp hàng giao tới. Không chỗ nào trong tám chỗ đủ để kết luận một món hàng là giả; chúng chỉ giúp bạn quyết định có nên mua, có nên giữ lại làm bằng chứng và hỏi tiếp chủ nhãn hiệu hay không. Kết luận cuối cùng luôn dựa vào thông tin chính thức của chủ nhãn hiệu hoặc kết quả giám định.
Vì sao đọc nhãn trước khi nhìn tem và mã
Nhiều người cầm hàng lên là quét mã QR hoặc cào tem ngay. Cách đó có ích, nhưng tem và mã là thứ kẻ làm giả biết người mua sẽ kiểm, nên họ đầu tư làm giống. Phần chữ trên nhãn thì khác: nó dài, nhiều chi tiết, phải khớp với hồ sơ pháp lý của chủ hàng, và mỗi lần bên làm giả đổi nguồn in là lại có thêm cơ hội sai lệch. Vì vậy đọc nhãn trước, kiểm tem sau, thường cho bạn nhiều manh mối hơn.
Theo quy định hiện hành về nhãn hàng hoá, hàng lưu thông trong nước phải có tối thiểu ba nội dung: tên hàng hoá, tên và địa chỉ tổ chức hoặc cá nhân chịu trách nhiệm về hàng hoá, và xuất xứ. Tuỳ nhóm hàng còn thêm định lượng, ngày sản xuất, hạn sử dụng, thành phần, cảnh báo, hướng dẫn sử dụng và bảo quản. Người mua không cần thuộc quy định, chỉ cần biết rằng các dòng này phải có, phải đọc được và phải khớp nhau.
Một điểm dễ quên: người làm giả có thể chép nguyên nhãn của hàng thật, kể cả tên và địa chỉ doanh nghiệp thật. Nhãn đầy đủ không chứng minh hàng thật. Điều bạn tìm là sự lệch: lệch giữa các dòng trên cùng một bao bì, lệch giữa bao bì với sản phẩm bên trong, lệch giữa món hàng trên tay với món đã mua ở kênh chính hãng.
Tám chỗ kiểm theo thứ tự
Bảng dưới sắp các chỗ kiểm theo thứ tự từ tổng thể đến chi tiết, mỗi chỗ kèm câu hỏi nên tự đặt ra. Bạn không cần làm đủ tám bước với mọi món hàng; hàng giá trị thấp đọc ba bốn dòng đầu là đủ, hàng đắt tiền hoặc dùng cho trẻ nhỏ thì nên đi hết.
| Thứ tự | Chỗ kiểm | Câu hỏi nên đặt ra |
|---|---|---|
| 1 | Tên hàng và tên nhãn hiệu | Chữ có đúng y như trên kênh chính thức của chủ nhãn hiệu, hay thêm, bớt, đảo một chữ cái? |
| 2 | Tên, địa chỉ đơn vị chịu trách nhiệm | Có tên doanh nghiệp cụ thể không, hay chỉ ghi chung chung một thành phố hoặc một nước? |
| 3 | Xuất xứ | Dòng xuất xứ có khớp với đơn vị nhập khẩu hoặc sản xuất ghi trên cùng nhãn không? |
| 4 | Nhãn phụ tiếng Việt (hàng nhập) | Hàng nhập khẩu có nhãn phụ không, dán chắc chắn không, nội dung có khớp nhãn gốc? |
| 5 | Số lô, ngày sản xuất, hạn dùng | In cùng kiểu với phần còn lại, hay có dấu dán đè, cạo sửa, in lệch? |
| 6 | Chất lượng in và chính tả | Chữ nhoè, màu lệch, sai dấu, sai đơn vị đo ở chỗ hàng thật không sai? |
| 7 | Ký hiệu ®, ™, dấu CR | Ký hiệu có nằm đúng chỗ như mẫu chính hãng, và có hợp với loại hàng không? |
| 8 | Mã vạch, tem, mã QR | Có không, nằm ở đâu, và kết quả kiểm có dẫn về kênh của chính chủ nhãn hiệu? |
Thứ tự này đi từ cái khó làm giả trọn vẹn (một bộ thông tin dài phải khớp nhau) tới cái kẻ làm giả hay đầu tư nhất (tem, mã). Khi bước đầu đã thấy lệch rõ, bạn có thể dừng lại, không mua, hoặc chụp ảnh giữ làm bằng chứng nếu đã lỡ mua.
Ba dòng tối thiểu: tên hàng, đơn vị chịu trách nhiệm, xuất xứ
Tên hàng và tên nhãn hiệu. Hàng nhái thường không chép y nguyên mà đổi một chữ cái, thêm một chữ phụ, hoặc dùng cách viết na ná để lách. Hãy đọc từng chữ thay vì nhìn hình tổng thể, và so với cách viết trên trang chính thức hoặc trên món hàng bạn từng mua ở cửa hàng chính hãng. Một tên hàng chung chung kiểu "kem dưỡng cao cấp" mà không có tên gọi cụ thể cũng là chỗ đáng hỏi lại.
Tên và địa chỉ đơn vị chịu trách nhiệm. Đây là dòng cho biết nếu hàng có vấn đề thì bạn tìm ai. Nhãn chỉ ghi "phân phối bởi công ty X" mà không có địa chỉ, hoặc chỉ ghi tên một thành phố, là thiếu so với yêu cầu chung. Có tên doanh nghiệp thì bạn tra được tên đó trên Cổng thông tin quốc gia về đăng ký doanh nghiệp để xem có tồn tại, có đang hoạt động hay không.
Xuất xứ. Dòng xuất xứ thường ghi "sản xuất tại", "xuất xứ" kèm tên nước. Bất thường thường gặp là xuất xứ một nơi nhưng toàn bộ chữ trên nhãn gốc lại là ngôn ngữ của nơi khác, hoặc trên cùng bao bì có hai dòng xuất xứ mâu thuẫn. Xuất xứ khác với nước của thương hiệu, nên hàng thương hiệu nước ngoài sản xuất ở nước khác là chuyện bình thường; điều bạn cần là dòng đó nhất quán với phần còn lại.
Số lô, ngày sản xuất và hạn dùng: nhìn cách in trước khi nhìn con số
Với thực phẩm, mỹ phẩm, thuốc, sữa, hạn dùng là thông tin bắt buộc và cũng là chỗ hay bị can thiệp nhất, không chỉ ở hàng giả mà cả ở hàng thật đã hết hạn được "làm mới". Trước khi đọc con số, hãy nhìn cách in. Ở hàng sản xuất công nghiệp, số lô và ngày thường in bằng máy phun hoặc dập nổi trên dây chuyền, nét đều, thẳng hàng, nằm ở vị trí cố định trên bao bì. Dấu hiệu đáng ngờ là chữ số in bằng tem dán, có lớp mực khác màu đè lên lớp mực cũ, có vết cạo, hoặc vị trí lệch hẳn so với chỗ thường in.
Tiếp theo mới đọc con số. Ngày sản xuất phải trước hạn dùng, khoảng cách giữa hai ngày phải hợp lý với loại hàng. Nếu bao bì ngoài và sản phẩm bên trong đều có in số lô, hai số phải giống nhau. Hộp ngoài một số lô, tuýp bên trong một số lô khác là dấu hiệu đáng ghi lại, vì nó cho thấy hộp và ruột có thể không đi cùng nhau từ nhà máy.
Cách ghi ngày của hàng nhập khẩu đôi khi theo thứ tự năm, tháng, ngày hoặc tháng, ngày, năm. Đó không phải bất thường; quy định cho phép, miễn nhãn phụ chỉ dẫn được cách đọc. Bất thường là khi nhãn phụ ghi một ngày còn nhãn gốc ghi ngày khác.
Chất lượng in, chính tả và ký hiệu
Bao bì của nhà sản xuất có quy trình duyệt mẫu nhiều vòng, nên lỗi in và lỗi chính tả hiếm gặp, dù không phải không có. Những điểm sau đáng để mắt, nhưng nên đọc như một tập hợp chứ không xét riêng lẻ:
- Chữ tiếng Việt sai dấu, mất dấu, đặt dấu sai vị trí hàng loạt, nhất là ở phần hướng dẫn sử dụng và cảnh báo, nơi người làm giả ít khi kiểm kỹ.
- Màu chủ đạo lệch hẳn so với mẫu bạn đã quen: đỏ ngả cam, xanh ngả tím, nhũ bạc xỉn. Lưu ý ánh đèn cửa hàng làm màu sai lệch, nên so dưới cùng một nguồn sáng.
- Nét chữ nhỏ bị nhoè, răng cưa, các chi tiết mảnh như đường viền, hoa văn bị mất. Đây là dấu hiệu của việc chụp lại hoặc quét lại bao bì thật rồi in.
- Ký hiệu ® nằm ở chỗ lạ, hoặc có cả ® lẫn ™ cho cùng một tên. Ký hiệu này không chứng minh gì về thật giả, nhưng cách đặt lệch so với mẫu chính hãng là manh mối.
- Dấu hợp quy CR xuất hiện trên loại hàng mà bạn không thấy hàng chính hãng có, hoặc ngược lại, thiếu trên loại hàng thuộc diện phải hợp quy.
Một lỗi chính tả đơn lẻ không nói lên nhiều. Ba bốn điểm lệch cùng lúc trên một món hàng có giá rẻ bất thường thì đáng để bạn dừng lại.
Mã vạch, tem, mã QR: kiểm ở bước cuối và hiểu giới hạn
Mã vạch trên bao bì là mã số thương phẩm, dùng để quản lý hàng hoá trong bán lẻ. Ba chữ số đầu cho biết tổ chức mã số nơi doanh nghiệp đăng ký mã, không phải nơi sản xuất, và một ứng dụng quét ra tên sản phẩm không chứng minh hàng thật, vì mã vạch có thể in lại y nguyên từ hàng thật. Mã vạch chỉ hữu ích khi quét ra một sản phẩm khác hẳn món đang cầm, hoặc không quét được dù in rõ.
Tem chống giả, mã cào, mã QR xác thực là lớp do chủ nhãn hiệu tự gắn, mỗi hãng một kiểu. Điều quan trọng nhất là kết quả kiểm phải đến từ kênh của chính chủ nhãn hiệu, không phải trang mà mã QR tự dẫn bạn tới. Trang xác thực giả trả lời "hàng chính hãng" cho mọi mã là chiêu quen thuộc. Phần này có bài riêng trong chuyên mục tem chống giả và mã xác thực của site.
Ghi nhớ thứ tự: nhãn khớp, in đẹp, tem đúng kênh vẫn chưa phải bằng chứng hàng thật tuyệt đối, chỉ làm giảm khả năng hàng giả. Ngược lại, nhãn lệch nhiều chỗ vẫn chưa phải bằng chứng hàng giả, chỉ là lý do để hỏi chủ nhãn hiệu hoặc phản ánh với cơ quan có thẩm quyền.
Thấy bất thường rồi thì làm gì
Khi vòng kiểm cho ra vài điểm lệch, cách xử lý phụ thuộc vào việc bạn đã trả tiền hay chưa. Dưới đây là các bước theo thứ tự hợp lý nhất cho người mua bình thường:
- Chưa mua thì không mua. Không cần tranh cãi với người bán về chuyện thật giả, vì bạn chưa có căn cứ chắc chắn, và tranh cãi tại chỗ hiếm khi đi đến đâu.
- Đã mua thì giữ nguyên hiện trạng: không bóc thêm, không dùng tiếp, không vứt hộp. Bao bì, hoá đơn, tin nhắn đặt hàng là bằng chứng cho mọi bước sau.
- Chụp ảnh rõ từng mặt bao bì, đặc biệt các chỗ lệch: số lô, ngày, nhãn phụ, dòng địa chỉ. Chụp cả ảnh tổng thể để thấy các chi tiết nằm trên cùng một món hàng.
- Liên hệ kênh chăm sóc khách hàng chính thức của chủ nhãn hiệu, gửi ảnh và hỏi họ có sản xuất lô đó không. Nhiều doanh nghiệp trả lời được nhanh dựa trên số lô.
- Nếu chủ nhãn hiệu xác nhận không phải hàng của họ, bạn có căn cứ để yêu cầu người bán hoàn tiền và phản ánh với lực lượng quản lý thị trường. Các bước đòi quyền lợi và phản ánh có hướng dẫn riêng ở các chuyên mục khác của site.
Đã dùng sản phẩm nghi giả và thấy cơ thể có biểu hiện bất thường thì việc đầu tiên là đi khám, mang theo sản phẩm. Chuyện đòi quyền lợi làm sau cũng không muộn.
Câu hỏi thường gặp
Nhãn có đủ tên, địa chỉ công ty thì hàng có chắc là thật không?
Không. Người làm giả có thể chép nguyên tên và địa chỉ của doanh nghiệp thật lên bao bì. Nhãn đủ thông tin chỉ cho thấy món hàng không thiếu những dòng cơ bản; muốn biết thật giả vẫn phải đối chiếu số lô với chủ nhãn hiệu và so với hàng mua ở kênh chính hãng.
Quét mã vạch ra đúng tên sản phẩm có phải hàng chính hãng không?
Không chứng minh được. Mã vạch là mã số thương phẩm, có thể in lại y nguyên từ hàng thật, và ứng dụng quét chỉ tra mã đó trong cơ sở dữ liệu. Mã vạch chỉ có giá trị cảnh báo khi quét ra sản phẩm khác hẳn món đang cầm.
Hàng có vài lỗi chính tả trên bao bì thì có phải hàng giả?
Chưa chắc. Bao bì thật thỉnh thoảng cũng có lỗi, nhất là hàng của cơ sở nhỏ. Lỗi chính tả chỉ đáng chú ý khi xuất hiện cùng các dấu hiệu khác như in nhoè, màu lệch, giá rẻ bất thường, và khi mẫu chính hãng bạn so cùng không có lỗi đó.
Đọc nhãn mất nhiều thời gian quá, có cách nào nhanh hơn không?
Với hàng rẻ và quen, bạn chỉ cần kiểm ba chỗ: tên nhãn hiệu viết đúng không, có tên và địa chỉ đơn vị chịu trách nhiệm không, hạn dùng in có dấu hiệu sửa không. Hàng đắt, hàng cho trẻ nhỏ, thuốc và mỹ phẩm thì nên đi đủ tám bước.
Thấy nhãn bất thường mà người bán khẳng định là hàng thật thì sao?
Bạn không cần cãi tại chỗ. Chưa mua thì không mua. Đã mua thì giữ nguyên hàng, chụp ảnh, hỏi kênh chính thức của chủ nhãn hiệu về số lô. Ý kiến của chủ nhãn hiệu có giá trị hơn lời khẳng định của người bán khi bạn cần đòi quyền lợi.
Mua hàng giả về để dùng thì người mua có bị phạt không?
Theo nguyên tắc chung, người mua để tiêu dùng cá nhân mà không biết là hàng giả không phải đối tượng bị xử lý vì việc mua đó. Mua để bán lại là chuyện khác, người bán có trách nhiệm về nguồn hàng. Chi tiết nên đối chiếu quy định hiện hành hoặc hỏi người làm nghề luật.