Hạn sử dụng là con số người mua nhìn đầu tiên, nên cũng là con số bị can thiệp nhiều nhất. Không chỉ hàng giả mới có chuyện sửa hạn: hàng thật đã hết hạn hoặc sắp hết hạn bị tẩy, in lại, dán đè tem mới để bán tiếp cũng là một dạng vi phạm phổ biến. Với người mua, cả hai trường hợp đều nguy hiểm như nhau.
Bài này không giải mã cách đọc hạn dùng của từng hãng, việc đó đã có nhiều hướng dẫn. Bài tập trung vào một câu hỏi hẹp hơn: làm sao nhận ra dòng số lô, ngày sản xuất, hạn sử dụng đã bị ai đó động vào, và nếu đã lỡ mua thì giữ những gì để đòi quyền lợi.
Hàng công nghiệp in ngày như thế nào
Muốn nhận ra bất thường, trước tiên cần biết bình thường trông ra sao. Ở hàng sản xuất trên dây chuyền, số lô và ngày thường được in ở bước cuối, ngay trên dây chuyền đóng gói, bằng một trong vài cách: in phun mực, in laser khắc lên bề mặt, dập nổi lên giấy hoặc kim loại, in nhiệt lên màng. Mỗi nhà máy chọn một cách và giữ ổn định, nên cùng một sản phẩm thì kiểu in, vị trí, màu mực thường giống nhau giữa các lô.
Điều này có nghĩa là bạn có một mẫu để so sánh: món hàng cùng loại mà bạn đã mua ở kênh chính hãng. Đặt hai món cạnh nhau, bạn sẽ thấy ngay nếu một món dùng kiểu in khác, vị trí khác hoặc màu mực khác. Dĩ nhiên nhà máy có thể đổi máy in, đổi vị trí theo thời gian, nên khác biệt chỉ là manh mối chứ chưa phải kết luận.
Phần ngày in trên dây chuyền thường không nằm trong phần thiết kế bao bì, tức là nó được in sau, đè lên một khoảng trống chừa sẵn. Khi bạn thấy ngày tháng có cùng kiểu chữ, cùng màu với phần thiết kế như một phần của hình in, đó là điều bất thường với hàng công nghiệp, vì không nhà máy nào in sẵn ngày lên hàng nghìn vỏ hộp trước khi biết ngày sản xuất.
Ngoại lệ là một số cơ sở sản xuất nhỏ, làm thủ công hoặc bán thủ công, có thể in ngày bằng máy in văn phòng lên tem rồi dán. Với hàng của cơ sở nhỏ, bạn nên so với chính những lần mua trước từ cơ sở đó thay vì so với chuẩn của nhà máy lớn. Cái cần tìm vẫn là sự thay đổi bất thường, không phải bản thân cách in.
Dấu hiệu dòng ngày đã bị can thiệp
Những dấu hiệu dưới đây là các kiểu can thiệp thường gặp. Nên xem bằng mắt thường dưới ánh sáng tốt, nghiêng bao bì để thấy bề mặt, và nếu có thể thì dùng kính lúp:
- Bề mặt quanh dòng ngày bị mờ, xước, mất lớp bóng so với phần còn lại, do đã dùng dung môi hoặc vật cứng để tẩy mực cũ.
- Có hai lớp mực chồng nhau, lớp dưới lờ mờ, lớp trên rõ hơn, hoặc nhìn nghiêng thấy dấu chữ số cũ hằn lên bề mặt.
- Dòng ngày nằm trên một miếng tem dán, trong khi mẫu chính hãng in trực tiếp lên bao bì. Miếng tem có mép hơi vênh, dưới tem cộm.
- Chữ số không thẳng hàng, khoảng cách giữa các số không đều, hoặc một vài số đậm nhạt khác các số còn lại, dấu hiệu của việc sửa từng chữ số.
- Phông chữ, cỡ chữ của ngày khác hẳn số lô in ngay cạnh, trong khi ở hàng chính hãng hai dòng này in cùng một lượt.
- Bao bì ngoài và sản phẩm bên trong có hai hạn dùng khác nhau, hoặc chỉ hộp ngoài có hạn mới còn ruột không ghi gì.
Một dấu hiệu riêng lẻ có thể do lỗi máy in hoặc va quệt khi vận chuyển. Hai dấu hiệu trở lên trên cùng một món hàng thì bạn nên coi là đáng ngờ.
Đọc cho khớp: hộp, ruột, nhãn phụ và số lô
Hộp và ruột phải cùng lô. Nhiều sản phẩm in số lô ở cả hộp ngoài và vật chứa bên trong như tuýp, lọ, vỉ. Hai số lô phải giống nhau. Hộp một lô, ruột một lô là dấu hiệu hộp và sản phẩm không đi cùng nhau từ nhà máy, có thể do thay ruột hoặc tận dụng vỏ hộp.
Ngày sản xuất và hạn dùng phải hợp lý. Hạn dùng phải sau ngày sản xuất một khoảng thời gian hợp với loại hàng. Thời gian giữa hai mốc ngắn hoặc dài bất thường so với hàng cùng loại bạn từng mua là điều nên hỏi lại chủ nhãn hiệu.
Nhãn phụ và nhãn gốc phải cùng ngày. Với hàng nhập khẩu, nhãn phụ thường chỉ dẫn vị trí ngày trên nhãn gốc hoặc ghi lại ngày. Nếu nhãn phụ ghi ngày khác với ngày trên nhãn gốc, hãy chụp cả hai.
Thứ tự ngày tháng đúng cách đọc. Hàng nước ngoài có thể ghi năm trước, tháng sau, ngày cuối, hoặc tháng trước ngày. Đây không phải dấu hiệu sửa hạn. Đọc sai thứ tự là lỗi hay gặp khiến người mua tưởng hàng đã hết hạn hoặc tưởng hàng còn hạn rất dài.
Hàng hết hạn bị "làm mới" và hàng giả: khác nhau ở đâu
Hai trường hợp này hay bị gộp chung, nhưng bản chất pháp lý và cách xử lý có phần khác nhau. Bảng dưới giúp bạn hình dung, không thay cho đánh giá của cơ quan có thẩm quyền:
| Khía cạnh | Hàng thật bị sửa hạn | Hàng giả mạo nhãn hiệu |
|---|---|---|
| Sản phẩm bên trong | Do chủ nhãn hiệu sản xuất, nhưng đã quá hạn hoặc gần hạn | Không do chủ nhãn hiệu sản xuất |
| Bao bì | Bao bì thật, chỉ dòng ngày bị can thiệp | Bao bì in lại, chép theo mẫu thật |
| Số lô | Số lô thật, chủ nhãn hiệu tra được | Số lô có thể không tồn tại hoặc chép từ một lô thật |
| Ai thường liên quan | Khâu lưu kho, phân phối, bán lẻ | Cơ sở làm giả và chuỗi tiêu thụ |
| Rủi ro cho người dùng | Sản phẩm giảm chất lượng, hỏng, nhiễm khuẩn | Thành phần không rõ, có thể gây hại |
Với người mua, không cần tự xếp món hàng vào ô nào. Cả hai đều là lý do để ngừng dùng, giữ bằng chứng và yêu cầu người bán giải quyết. Việc xác định đó là hàng giả hay hàng thật bị sửa hạn là của chủ nhãn hiệu và cơ quan quản lý.
Nhóm hàng cần soi dòng ngày kỹ nhất
Sữa bột và thực phẩm cho trẻ nhỏ, thực phẩm chức năng, thuốc không kê đơn, mỹ phẩm dùng cho da mặt và vùng mắt, nước giải khát, bánh kẹo nhập khẩu bán dịp lễ, đồ hộp. Đây là những nhóm hàng có giá trị cao hoặc tiêu thụ theo mùa, dễ tồn kho, và hậu quả khi dùng hàng quá hạn có thể ảnh hưởng tới sức khoẻ.
Với hàng mua theo thùng, theo lốc, nên mở và kiểm vài đơn vị ngẫu nhiên chứ không chỉ nhìn thùng ngoài. Thùng ngoài có thể được thay mới, dán nhãn mới, trong khi từng đơn vị bên trong mang ngày khác. Với hàng giảm giá sâu, hàng thanh lý, hàng tặng kèm, nên đặc biệt chú ý, vì đó là kênh hàng sắp hết hạn hay được đẩy đi.
Đồ điện, đồ gia dụng không có hạn dùng theo nghĩa thực phẩm nhưng có năm sản xuất hoặc mã lô. Hàng tồn lâu năm được bán như hàng mới là một dạng gây hiểu nhầm, không hẳn là hàng giả, nhưng ảnh hưởng tới bảo hành. Kiểm năm sản xuất trên thân máy và trên hộp có khớp nhau không.
Lỡ mua phải hàng nghi sửa hạn: giữ bằng chứng đúng cách
Nếu đã mua và phát hiện dấu hiệu, giá trị của bạn nằm ở việc giữ được bằng chứng trước khi trao đổi với người bán:
- Ngừng dùng ngay. Đã dùng mà có biểu hiện bất thường thì đi khám, mang theo sản phẩm.
- Không lau chùi, không bóc tem, không tự cạo thử dòng ngày. Bất kỳ thao tác nào của bạn cũng có thể làm mất dấu vết hoặc khiến người bán bảo bạn đã làm hỏng.
- Chụp ảnh dòng ngày ở nhiều góc, có ánh sáng nghiêng để thấy bề mặt. Quay một đoạn video ngắn xoay sản phẩm để thấy toàn cảnh.
- Giữ hoá đơn, phiếu thanh toán, tin nhắn đặt hàng. Nếu mua tại cửa hàng không có hoá đơn, ghi lại ngày giờ, địa điểm, và ảnh chụp kệ hàng nếu còn.
- Gửi ảnh và số lô cho kênh chính thức của chủ nhãn hiệu, hỏi lô đó sản xuất ngày nào và hạn dùng thật là bao nhiêu. Câu trả lời này là căn cứ mạnh nhất.
- Yêu cầu người bán đổi, trả, hoàn tiền; không được giải quyết thì phản ánh với lực lượng quản lý thị trường hoặc tổ chức bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.
Khi nào chỉ là lỗi in, không phải sửa hạn
Không phải dòng ngày nào trông xấu cũng là dòng ngày bị sửa. Máy in phun trên dây chuyền đôi khi tắc vòi, in thiếu nét, in nhoè một vài chữ số; bao bì đi qua nhiều khâu vận chuyển có thể bị cọ xát làm mờ mực ở đúng chỗ in ngày, vì chỗ đó thường nằm ở đáy hoặc cạnh hộp. Hàng để trong kho nóng ẩm cũng có thể làm mực loang. Những lỗi này có đặc điểm chung: mực mờ đều, không có lớp thứ hai chồng lên, bề mặt quanh đó không bị tẩy.
Cách phân biệt đơn giản nhất là nhìn các đơn vị khác cùng lô trên kệ. Nếu cả lô cùng in mờ một kiểu, nhiều khả năng là lỗi máy in. Nếu chỉ một vài hộp có dấu hiệu tẩy, in lại, trong khi những hộp cạnh đó in sắc nét, thì đáng ngờ hơn. Với hàng mua online chỉ có một đơn vị, bạn không có mẫu để so, nên càng cần giữ ảnh và hỏi chủ nhãn hiệu.
Một điểm nữa là dòng ngày đọc không được do mờ thì bản thân nó đã là lý do để không mua, bất kể có bị sửa hay không. Món hàng không đọc được hạn dùng thì bạn không biết dùng tới lúc nào, và người bán không chứng minh được hàng còn hạn. Bạn hoàn toàn có thể đề nghị đổi sang đơn vị khác đọc rõ ngày.
Câu hỏi thường gặp
Hạn sử dụng in trên tem dán thay vì in thẳng lên hộp có phải hàng giả?
Chưa chắc. Một số sản phẩm, nhất là hàng nhập khẩu và hàng của cơ sở nhỏ, dùng tem dán cho ngày tháng. Điều nên kiểm là mẫu chính hãng cùng loại có dùng tem không, và tem có dấu hiệu dán đè lên một dòng ngày khác không.
Hộp ngoài và tuýp bên trong ghi hai số lô khác nhau thì sao?
Đó là dấu hiệu đáng chú ý vì thường hộp và ruột đi cùng nhau từ nhà máy. Có thể sản phẩm đã bị thay ruột hoặc tận dụng vỏ hộp. Hãy chụp lại cả hai số lô và hỏi chủ nhãn hiệu.
Ngày tháng trên hàng ngoại đọc ngược làm sao biết đúng?
Nhiều nước ghi năm, tháng, ngày hoặc tháng, ngày, năm. Nhãn phụ tiếng Việt thường chỉ dẫn cách đọc. Nếu không chắc, so với ngày sản xuất: hạn dùng phải sau ngày sản xuất một khoảng hợp lý với loại hàng.
Hàng thật nhưng đã bị sửa hạn có được đòi bồi thường không?
Bạn có quyền yêu cầu người bán đổi, trả hoặc hoàn tiền với hàng không bảo đảm như cam kết. Nếu hàng gây thiệt hại về sức khoẻ, tài sản thì có thể yêu cầu bồi thường. Mức và thủ tục nên hỏi người làm nghề luật theo tình huống cụ thể.
Có nên tự lấy cồn lau thử dòng ngày để xem có bị in đè không?
Không nên. Thao tác đó có thể làm mất dấu vết và khiến người bán cho rằng bạn đã làm hỏng sản phẩm. Hãy chụp ảnh, quay video và để việc giám định cho chủ nhãn hiệu hoặc cơ quan có thẩm quyền.