Nếu cửa hàng của bạn bán phải hàng giả mà thật sự không biết, lô hàng đó vẫn là hàng giả: nó thường bị thu giữ, buộc tiêu huỷ hoặc loại bỏ yếu tố vi phạm, và khách mua vẫn có quyền đòi bạn. Điều thay đổi là mức độ trách nhiệm của chính bạn. Trách nhiệm hình sự về tội buôn bán hàng giả chỉ đặt ra khi có lỗi cố ý, tức người bán biết hoặc buộc phải biết đó là hàng giả. Ở tầng hành chính, cơ quan xử lý xem xét lỗi, nguồn gốc và cách bạn hợp tác. Với khách hàng, bạn là người bán nên vẫn phải giải quyết trước, rồi đòi lại nhà cung cấp sau.
Vì vậy câu hỏi thực tế không phải là "không biết thì có sao không", mà là "bạn chứng minh được mình không biết bằng gì". Bài viết theo góc chủ tạp hoá, shop mỹ phẩm, đại lý phụ tùng: ba tầng trách nhiệm, cơ quan xét ngay tình qua những dấu hiệu nào, hồ sơ cần có sẵn từ trước, và việc nên làm trong hai ngày đầu sau khi phát hiện. Đây là thông tin pháp lý phổ thông, không thay ý kiến luật sư cho vụ việc cụ thể.
"Không biết" có làm bạn hết trách nhiệm không
Pháp luật Việt Nam xử lý hàng giả theo hai trục khác nhau: bản thân món hàng và hành vi của người đưa nó ra thị trường. Với món hàng, chuyện bạn biết hay không gần như không quan trọng. Hàng giả mạo nhãn hiệu không được tiếp tục lưu thông; cách xử lý thường gặp là tịch thu, buộc tiêu huỷ hoặc buộc loại bỏ yếu tố vi phạm nếu tách ra được. Nghĩa là tiền vốn bạn bỏ vào lô hàng đó rất có thể mất, dù bạn hoàn toàn ngay tình. Phần này chỉ đòi lại được từ người đã bán cho bạn.
Với hành vi của bạn, chuyện biết hay không lại rất quan trọng. Bộ luật Hình sự có tội sản xuất, buôn bán hàng giả và tội xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp; cả hai đều đòi hỏi lỗi cố ý. Người bán chứng minh được mình nhập hàng qua kênh có giấy tờ, giá hợp lý, không có dấu hiệu để nghi ngờ thì khó bị coi là cố ý. Ở tầng hành chính, cơ quan có thẩm quyền xem xét tình tiết, nguồn gốc và mức độ hợp tác; mức xử lý cụ thể nằm trong văn bản về xử phạt vi phạm hành chính hiện hành, bạn nên hỏi trực tiếp cơ quan đang xử lý thay vì đoán theo tin trên mạng.
Ngay tình trong ngữ cảnh này hiểu đơn giản là: bạn không biết và cũng không có lý do hợp lý để biết hàng là giả. Vế sau mới khó. Một thùng nước hoa bán sỉ bằng một phần năm giá đại lý, giao không hoá đơn, giao lúc nửa đêm, thì rất khó thuyết phục ai rằng người nhập "không có lý do để nghi". Ngay tình là thứ phải dựng bằng hồ sơ trước khi có chuyện, không phải lời giải thích sau khi chuyện đã xảy ra.
Ba tầng trách nhiệm của người bán lại hàng giả
Bảng dưới tách ba loại trách nhiệm hay bị gộp làm một khi chủ cửa hàng hỏi nhau. Mỗi tầng do một cơ quan hoặc một quan hệ khác nhau xử lý, và yếu tố "biết hay không biết" nặng nhẹ khác nhau.
| Tầng trách nhiệm | Ai đặt ra | Yếu tố "không biết" có tác dụng gì | Việc bạn nên chuẩn bị |
|---|---|---|---|
| Với món hàng | Cơ quan kiểm tra, xử lý (quản lý thị trường, công an, thanh tra chuyên ngành) | Gần như không cứu được lô hàng; hàng giả thường bị tịch thu, tiêu huỷ | Hoá đơn, chứng từ để đòi lại tiền từ nhà cung cấp |
| Hành chính | Cơ quan có thẩm quyền xử phạt | Là tình tiết được xem xét khi xác định lỗi và mức xử lý | Hồ sơ nguồn gốc theo lô, biên bản làm việc ghi đúng lời khai |
| Hình sự | Cơ quan tiến hành tố tụng | Rất quan trọng: tội buôn bán hàng giả đòi hỏi lỗi cố ý | Chứng cứ cho thấy giá, kênh nhập, giấy tờ đều hợp lý; nên có luật sư |
| Dân sự với khách | Khách mua, có thể qua hoà giải hoặc toà án | Không miễn nghĩa vụ hoàn tiền, đổi trả, bồi thường thiệt hại do hàng gây ra | Quy trình tiếp nhận khiếu nại tại quầy, liên hệ bên bán cho mình |
Điểm nhiều người bỏ qua là dòng cuối. Với khách, bạn là người bán, không phải người trung gian. Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023 (có hiệu lực từ 1/7/2024) đặt nghĩa vụ lên tổ chức, cá nhân kinh doanh đã bán hàng cho người tiêu dùng; bạn không thể bảo khách "đi mà đòi công ty". Bạn giải quyết với khách trước, sau đó dùng hợp đồng và hoá đơn để đòi ngược lại bên đã bán cho mình.
Cơ quan xét "ngay tình" qua những dấu hiệu nào
Giá nhập so với giá thị trường. Đây là câu hỏi đầu tiên gần như lúc nào cũng được đặt ra. Giá thấp hơn mặt bằng một chút do chiết khấu số lượng là bình thường; giá thấp đến mức không ai bán hàng thật mà còn lãi được là dấu hiệu bạn đáng lẽ phải nghi. Lưu bảng giá nhà cung cấp gửi, tin nhắn báo giá, để chứng minh mức giá lúc nhập.
Kênh nhập và tư cách người bán cho bạn. Mua từ doanh nghiệp có đăng ký, có địa chỉ, có giấy đại lý hoặc hợp đồng phân phối với chủ nhãn khác hẳn mua từ một tài khoản mạng xã hội không tên tuổi. Bạn không bắt buộc phải mua từ tổng phân phối, nhưng càng xa nguồn chính thức thì càng cần giấy tờ chứng minh chuỗi.
Chứng từ đi kèm từng lô. Hoá đơn ghi đúng tên hàng, số lượng, đơn giá; phiếu giao hàng; chứng từ thanh toán chuyển khoản. Hàng nhập khẩu thì có thêm bản sao tờ khai hoặc chứng từ nhập khẩu từ bên bán. Một lô hàng mà mọi giấy tờ đều khớp nhau là bằng chứng rất mạnh.
Dấu hiệu trên chính món hàng. Nếu món hàng có những điểm bất thường người bán trong nghề dễ thấy, như nhãn phụ thiếu, hạn dùng sửa, tem xác thực quét không ra, thì lập luận "không biết" yếu đi. Người bán chuyên một ngành hàng được kỳ vọng hiểu hàng hơn khách lẻ.
Thái độ sau khi phát hiện. Chủ động ngừng bán, khai đúng nguồn, nộp chứng từ, phối hợp truy ngược nhà cung cấp là những việc cho thấy bạn đứng về phía làm rõ. Giấu hàng, tẩu tán, khai mâu thuẫn thì ngược lại.
Hồ sơ nên có sẵn trước khi có chuyện
Không ai nghĩ cửa hàng mình sẽ bị phát hiện hàng giả, nên hồ sơ thường chỉ được lục tìm khi đã muộn. Bộ tối thiểu dưới đây áp dụng được cho cả tạp hoá nhỏ, chỉ cần một bìa hồ sơ và một thư mục trên điện thoại:
- Thông tin pháp lý của từng nhà cung cấp: tên, mã số doanh nghiệp hoặc hộ kinh doanh, địa chỉ, người liên hệ, ảnh chụp kết quả tra cứu tình trạng hoạt động vào ngày bắt đầu giao dịch.
- Giấy chứng nhận đại lý, thư uỷ quyền phân phối hoặc hợp đồng phân phối của nhà cung cấp với chủ nhãn, nếu họ tự giới thiệu là nhà phân phối.
- Hợp đồng mua bán hoặc ít nhất là đơn đặt hàng có ghi cam kết hàng chính hãng, nguồn gốc rõ ràng.
- Hoá đơn, phiếu giao hàng, chứng từ chuyển khoản của từng lô, sắp theo ngày nhập.
- Ảnh chụp lô hàng lúc nhận: thùng, niêm phong, số lô in trên hộp, kết quả quét mã xác thực của vài hộp mẫu.
- Tin nhắn báo giá, chào hàng của nhà cung cấp, đặc biệt các tin có câu "hàng chính hãng", "có hoá đơn".
- Sổ hoặc bảng ghi mã lô nội bộ, để biết món hàng trên kệ thuộc lô nào, nhập từ ai.
Bộ hồ sơ này cũng là thứ bạn cần khi bị quản lý thị trường kiểm tra nguồn gốc hàng hoá; phần tiếp đoàn và giải trình có bài riêng ở trang Giải Trình. Ở đây chỉ lưu ý: hồ sơ sắp theo lô thì tra trong vài phút, hồ sơ dồn một thùng thì tra cả buổi và dễ bị hiểu là không có.
Bốn mươi tám giờ đầu sau khi phát hiện hoặc bị phát hiện
Có hai tình huống: bạn tự nghi khi khách khiếu nại hoặc khi chủ nhãn liên hệ, hoặc đoàn kiểm tra phát hiện. Thứ tự việc nên làm gần giống nhau:
- Ngừng bán ngay toàn bộ hàng cùng lô, cùng nguồn. Gom vào một chỗ riêng, ghi số lượng, không trả lại cho nhà cung cấp lúc này vì đó có thể là vật chứng.
- Nếu có đoàn kiểm tra: đọc kỹ biên bản trước khi ký, đề nghị ghi đúng lời khai về nguồn hàng, giữ một bản. Không ký vào nội dung mình không đồng ý mà không ghi ý kiến.
- Tập hợp hồ sơ của đúng lô đó: hoá đơn, phiếu giao, chuyển khoản, tin nhắn, giấy đại lý. Chụp lại, sao làm nhiều bản.
- Liên hệ chủ nhãn hiệu hoặc nhà phân phối chính thức qua kênh công bố của họ để xác minh. Hỏi rõ họ có hỗ trợ giám định hay đối chiếu không.
- Gửi văn bản (tin nhắn có lưu, thư điện tử) cho nhà cung cấp: nêu lô hàng, dấu hiệu nghi giả, yêu cầu giải trình và cung cấp chứng từ nguồn gốc của họ.
- Rà lại danh sách khách đã mua lô đó nếu có (đơn online, khách quen) để chủ động liên hệ đổi trả. Việc này vừa đúng nghĩa vụ, vừa thể hiện thiện chí.
- Ghi lại diễn biến theo ngày giờ: ai gọi, ai đến, ai nói gì. Bản ghi này rất có ích nếu vụ việc kéo dài.
Điều không nên làm: tự xé tem, tẩy nhãn rồi bán tiếp; trả hàng về cho nhà cung cấp để "xoá dấu"; nhắn tin trao đổi kiểu thông đồng lời khai. Những việc này biến một người bán ngay tình thành người có hành vi che giấu, và hậu quả nặng hơn nhiều so với mất một lô hàng.
Đòi lại tiền và thiệt hại từ nhà cung cấp
Khi bạn đã thiệt hại vì hàng giả do người khác bán cho mình, quan hệ giữa bạn và nhà cung cấp là quan hệ hợp đồng mua bán. Bên bán có nghĩa vụ giao hàng đúng chủng loại, đúng chất lượng đã thoả thuận; giao hàng giả mạo nhãn hiệu là vi phạm nghĩa vụ đó, dù trong hợp đồng có ghi chữ "chính hãng" hay không. Nếu hợp đồng có ghi cam kết nguồn gốc và điều khoản bồi hoàn thì việc đòi dễ hơn nhiều.
Các khoản bạn có thể yêu cầu thường gồm: hoàn lại tiền hàng đã trả cho lô vi phạm; chi phí đổi trả, hoàn tiền cho khách; chi phí giám định nếu có; thiệt hại thực tế khác chứng minh được. Khoản "mất uy tín" khó lượng hoá hơn, đừng đặt kỳ vọng quá cao. Bước đầu nên là thương lượng bằng văn bản, kèm hồ sơ; không được thì hoà giải, rồi mới đến khởi kiện hoặc trọng tài nếu hợp đồng có thoả thuận trọng tài.
Trong nhiều vụ, nhà cung cấp cũng là người mua lại từ một tầng trên và cũng nói "không biết". Chuỗi ngay tình như vậy được lần ngược cho tới nơi đưa hàng giả vào. Hồ sơ của bạn là mắt xích đầu tiên; giữ tốt thì cơ quan chức năng và chủ nhãn có thể dùng nó để lần tiếp, và bạn có vị trí của người cung cấp thông tin chứ không phải người bị nghi.
Khi nào nên nhờ luật sư
Không phải vụ nào cũng cần luật sư. Một khách mua một hộp kem nghi giả, bạn hoàn tiền, đổi nhà cung cấp, thì tự xử lý được. Nhưng có mấy tình huống bạn nên có người làm nghề đi cùng sớm: đoàn kiểm tra thu giữ số lượng hàng lớn; có dấu hiệu vụ việc được chuyển sang cơ quan điều tra; chủ nhãn hiệu gửi văn bản yêu cầu bồi thường; khách bị ảnh hưởng sức khoẻ sau khi dùng hàng; hoặc nhà cung cấp chối bỏ toàn bộ và số tiền tranh chấp đáng kể.
Lý do là ở các tình huống này, cách bạn khai lần đầu, cách bạn ký biên bản, cách bạn trả lời văn bản của chủ nhãn có thể ảnh hưởng tới toàn bộ diễn biến về sau. Một người làm nghề đọc hồ sơ trước khi bạn trả lời sẽ chỉ ra chỗ nào nên nói rõ, chỗ nào nên bổ sung chứng cứ. Nếu cần một ý kiến nhanh để biết mình đang ở tình huống nào, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn (aicovan.com), mang theo hoá đơn, biên bản và tin nhắn với nhà cung cấp.
Một lưu ý cuối: đừng chờ tới khi có chuyện mới nghĩ tới hồ sơ. Ba phút chụp ảnh lô hàng lúc nhận và cất hoá đơn đúng chỗ rẻ hơn rất nhiều so với vài tuần đi giải trình. Các bài khác trong cùng chuyên mục hướng dẫn kiểm giấy đại lý, đọc hoá đơn đầu vào, viết điều khoản cam kết chính hãng và lưu hồ sơ theo lô.
Câu hỏi thường gặp
Bán phải hàng giả mà không biết thì có bị đi tù không?
Tội sản xuất, buôn bán hàng giả trong Bộ luật Hình sự đòi hỏi lỗi cố ý. Người bán chứng minh được mình không biết và không có lý do để biết hàng là giả thì khó bị coi là có lỗi cố ý. Tuy vậy, đánh giá cụ thể thuộc về cơ quan tiến hành tố tụng, nên khi vụ việc có dấu hiệu chuyển sang hướng hình sự, bạn nên có luật sư ngay.
Hàng giả bị thu giữ thì cửa hàng có được trả lại không?
Thường là không. Hàng giả mạo nhãn hiệu không được tiếp tục lưu thông, nên cách xử lý phổ biến là tịch thu, buộc tiêu huỷ hoặc buộc loại bỏ yếu tố vi phạm. Phần tiền vốn bị mất, bạn đòi lại từ nhà cung cấp dựa trên hợp đồng và hoá đơn mua hàng.
Không có hoá đơn thì có chứng minh được mình ngay tình không?
Khó hơn nhiều nhưng không phải không có cách. Chứng từ chuyển khoản, tin nhắn đặt hàng, báo giá, ảnh lô hàng lúc nhận, lời xác nhận của người giao đều là chứng cứ. Dù vậy, mua hàng có nhãn hiệu mà không có hoá đơn tự nó đã là điểm yếu, vừa về nguồn gốc vừa về nghĩa vụ chứng từ của người kinh doanh.
Khách mua phải hàng giả ở cửa hàng mình thì bảo khách đi đòi nhà cung cấp được không?
Không nên và về nguyên tắc cũng không đúng. Với khách, bạn là người bán hàng cho họ nên bạn chịu nghĩa vụ đổi trả, hoàn tiền và bồi thường nếu hàng gây thiệt hại. Bạn giải quyết với khách trước, sau đó dùng hồ sơ nhập hàng để đòi lại nhà cung cấp.
Có nên tự trả lô hàng nghi giả về cho nhà cung cấp cho xong không?
Nếu đã có cơ quan chức năng vào cuộc thì không, vì lô hàng có thể là vật chứng và việc chuyển đi dễ bị hiểu là tẩu tán. Nếu chưa có ai kiểm tra, bạn vẫn nên cô lập lô hàng, xác minh với chủ nhãn và làm việc bằng văn bản với nhà cung cấp trước khi quyết định trả, để còn giữ lại bằng chứng.
Bị chủ nhãn hiệu gửi văn bản yêu cầu bồi thường thì làm gì trước?
Đọc kỹ văn bản, ngừng bán mặt hàng bị nêu, tập hợp hồ sơ nguồn gốc của đúng lô đó, và trả lời bằng văn bản trong thời hạn hợp lý. Đừng thừa nhận hay phủ nhận vội. Đây là tình huống nên có ý kiến luật sư trước khi trả lời, vì nội dung thư trả lời có thể được dùng về sau.